КОРХОНАЛАР БОШҚАРУВИДА ИННОВАЦИЯЛАРНИНГ ЎРНИ ВА

Аннотация

Мақолада корхона бошқарувида инновациялардан фойдаланиш бўйича иқтисодчи олимларнинг тадқиқот ишлари ўрганилган. Шунингдек, мамлакатда фаолият юритаётган корхоналар сони ва уларнинг бошқарувида инновациялардан фойдаланиш кўрсаткичлари таҳлил этилган. Калит сўзлар: корхона, корхона бошқаруви, ишлаб чиқариш, инновацион бошқарув. В статье рассматриваются исследования экономистов по использованию инноваций в управлении предприятием. Также было проанализировано количество действующих в стране предприятий и показатели использования инноваций в их управлении. Ключевые слова: предприятие, управление предприятием, производство, инновационный менеджмент. The article examines the research work of economists on the use of innovations in enterprise management. Also, the number of enterprises operating in the country and indicators of the use of innovations in their management were analyzed. Key words: enterprise, enterprise management, production, innovative management. Мамлакат иқтисодиётида амалга оширилаётган ислоҳотларда корхоналар бошқарувида инновациялардан фойдаланиш самарадорлигини оширишга қаратилган ислоҳотларга устуворлик қаратилиб келинмоқда. Корхона бошқарувида инновациялардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш бўйича Ф. Никсон тадқиқоти натижалари кенгроқ маънога эга бўлганлиги билан иқтисодий адабиётда ажралиб туради. Олим фикрича, “инновация – бозорга мутлақо янги турдаги ёки такомиллаштирилган саноат жараёнлари ёки техникаларининг кириб келиши билан боғлиқ бўлган техник-технологик, ишлаб чиқариш ва тижорат чора- тадбирларини қамраб олади”1. Ушбу илмий тарифда инновация нафақат янги турдаги товар ёки корхонада ишлаб чиқариш жараёнларини ташкил этиш шаклларини балки қисман такомиллаштирилган ҳам бўлиши мумкинлигидан далолат беради. Венгриялик иқтисодчи олим Б. Сантонинг корхона бошқарувида инновациялардан фойдаланиш борасидаги илмий қарашларида инновация иқтисодий атамасига қуйидагича тариф берилган: “корхона бошқарувида инновация қўшимча даромад олиш мақсадида маҳсулот ва ишлаб чиқариш жараёнларини такомиллаштиришга қаратилган ғоя ва илмий ишланмаларни амалиётга жорий этишдаги ижтимоий-технологик- иқтисодий жараёнларни ўзгаришида намоён бўлади”2. Ушбу тарифда корхона 1 Никсон Ф. Роль руководства в предприятии в обеспечении качества и надежности / Ф. Никсон. – М.: Издат. стандартов, 1990. – 317 с. 2 Санто Б. Инновация как средство экономического развития / Б. Санто. – Москва: Прогресс, 1990. – 255 с. 39 бошқарувида инновациялардан фойдаланиш пировард натижада унинг даромадлари базасини мустаҳкамлаш имкониятларини кенгайтиришига эътибор қаратилган бўлиб, корхона фаолиятининг иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларини яхшилаш учун тегишли имкониятларга эга бўлишини англатади. Шунингдек, яқин хорижлик олимлардан И.Л. Туккел корхона бошқарувида инновациялардан фойдаланишда инновация иқтисодий атамаси моҳиятини тушунтиришда қуйидаги фикрни билдиради: “корхона бошқарувида инновациядан фойдаланиш унинг инновацион фаолиятида намоён бўлади. Инновацион фаолият эса – янги ёки такомиллаштиришган товар ва ишлаб чиқариш жараёнларини корхона амалиётига жорий этишда бажариладиган турли ишлар, кўрсатиладиган хизматларни англатади”3. Таҳлилларга кўра, 2023 йил январь-декабрь ойларида республикада янги ташкил этилган корхона ва ташкилотлар сони 88,8 мингтани ташкил этди. Ҳудудлар кесимида янги ташкил этилган корхона ва ташкилотлар сони ўтган йилнинг мос даврига нисбатан сезиларли ўсиши кузатилмоқда. Жумладан: Қорақалпоғистон Республикасида (1 964 тага), Бухоро (1 212 тага) вилоятида ва Тошкент шаҳри (1 215 тага)да ўсиш мавжуд. Тармоқлар кесимида эса энг юқори кўрсаткични ташиш ва сақлаш хизматлари соҳасида — 591 тага ва ахборот ва алоқада — 304 тага кўпайгани билан изоҳлаш мумкин. Фаолият кўрсатаётган корхона ва ташкилотлар сони 2024 йил 1 январь ҳолатига 485,0 мингтага етиб, 2020 йилнинг мос даврига нисбатан ўсиш суръати 121,8 фоизни ташкил этди. Уларнинг иқтисодий фаолият турлари бўйича тақсимланиши (умумий сонидаги улуши) қуйидагича бўлди: савдо – 32,6 фоиз, саноат – 14,3 фоиз, қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжалиги – 7,8 фоиз, қурилиш – 7,2 фоиз, ҳудудий кесимда энг кўп Тошкент шаҳрида 20,4 фоиз, Тошкент – 9,3 фоиз, Самарқанд – 9,0 фоиз, Фарғона – 8,8 фоиз ва Қашқадарё вилоятларида – 6,8 фоиз фаолият кўрсатмоқда.4 Статистик маълумотлар кўра, 2019-2022 йилларда бошқарув жараёнида инновациялардан фойдаланаётган корхоналар сони 16,6 фоизга камайган бўлса, бошқарув жараёнида фойдаланилаётган инновацион лойиҳалар сони эса мос равишда 19,1 фоизга қисқарди (1-расм). Корхона ва ташкилотлар сони Жорий қилинган инновац9иялар сони 8 6 4 0 9 2 4 8 4 1 4 2 9 7 3 8 5 4 0 3 3 8 6 1 5 1 7 2 5 9 4 1 0 0 5 6 9 1 2 4 8 7 8 1 9 9 6 1 6 7 4 3 3 1 2 5 8 5 6 4 1 5 3 9 9 1 8 1 3 3 9 6 0 9 1 3 2 0 1 6 4 0 2 4 2 0 1 5 2 7 8 5 1 7 1 2 1 1 5 1 1 3 2 3 1 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. й. 3 Управление инновационными проектами: учеб. пособие. – Часть 1. – Методологии управ