Мазкур тезисда давлат эҳтиёжлари учун товарлар, ишлар ва хизматларни харид қилиш жараёнларини такомиллаштириш масалалари ўрганилади

Аннотация

Мазкур тезисда давлат эҳтиёжлари учун товарлар, ишлар ва хизматларни харид қилиш жараёнларини такомиллаштириш масалалари ўрганилади. Мамлакат иқтисодиётида давлат харидлари самарадорлигини оширишнинг аҳамияти ва унинг ижтимоий-иқтисодий аҳволга таъсири таҳлил қилинади. Ҳарид қилиш жараёнларини оптималлаштириш учун таклиф этиладиган инновацион ёндашувлар ва уларнинг амалиётдаги қўлланилиши ёритилади. Калит сўзлар: Давлат харидлари, тендер жараёни, иқтисодий самарадорлик, инновацион ёндашувлар, рақобатбардошлик, электрон харидлар, шаффофлик. Кириш қисмида давлат харидлари давлат бошқаруви тизимининг муҳим таркибий қисми бўлиб, унинг мамлакат иқтисодиёти ва ижтимоий ҳаётидаги ўрни алоҳида аҳамиятга эга эканлигини таъкидлаш жоиз. Давлат харидлари давлатнинг асосий иқтисодий воситаларидан бири бўлиб, у орқали давлат эҳтиёжлари учун зарур бўлган товарлар, ишлар ва хизматлар таъминланади. Бу жараён давлат бюджети маблағларини самарали ва мақсадли ишлатиш, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш, ижтимоий инфратузилмаларни ривожлантириш, ва пировардида аҳолининг турмуш даражасини оширишга қаратилган. Давлат харидлари мамлакат иқтисодиётини ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга. Уларнинг умумий ҳажми кўпинча мамлакат ялпи ички маҳсулотининг сезиларли қисмини ташкил қилади. Масалан, 2022 йилда Ўзбекистонда давлат харидларининг умумий ҳажми 22,4 триллион сўмни ташкил этди, бу эса ялпи ички маҳсулотнинг тахминан 12% ни ташкил қилди. Бу кўрсаткич давлат харидларининг иқтисодиётда қанчалик муҳим ўрин тутишини кўрсатади. Давлат харидлари маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун бозор яратиш ва иқтисодий ўсишни рағбатлантириш воситаси сифатида ҳам хизмат қилади. Масалан, маҳаллий компаниялар учун давлат тендерларида иштирок этиш имконияти бор, бу эса ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва янги иш ўринларини яратишга ёрдам беради. Давлат харидлари ижтимоий аҳамиятга ҳам эга. Масалан, давлат томонидан тиббиёт муассасалари учун юқори сифатли дори-дармонларни харид қилиш, аҳоли соғлиғини яхшилашга қаратилган самарали тадбирлардан бири ҳисобланади. 2023 йилда Ўзбекистонда давлат томонидан харид қилинган тиббиёт ускуналари ва дори- дармонлар ҳажми 1,5 триллион сўмни ташкил этди, бу аҳоли соғлиғини сақлаш соҳасидаги ижобий ўзгаришларни амалга оширишда катта аҳамиятга эга бўлди. Давлат харидларини такомиллаштириш зарурияти давлат харажатларининг самарадорлигини ошириш, коррупциянинг олдини олиш ва давлат бюджети 4 маблағларидан мақсадли фойдаланишни таъминлаш каби омиллар билан боғлиқ. Давлат харидларида шаффофликни таъминлаш энг муҳим вазифалардан биридир. 2022 йилда Ўзбекистонда давлат харидлари бўйича ўтказилган тендерлар орасидаги рақобат даражаси ошгани кузатилди, натижада 5 триллион сўмга яқин давлат бюджети маблағлари тежаб қолинди. Шунингдек, электрон харидлар тизимини жорий этиш давлат харидларининг шаффофлигини таъминлашда муҳим қадам бўлди. 2022 йилда электрон тендерлар орқали ўтказилган харидлар улуши 65% ни ташкил этди, бу эса коррупциянинг олдини олиш ва давлат бюджети маблағларидан самарали фойдаланишга ёрдам берди. Хулоса қилиб айтганда, давлат харидларини такомиллаштириш учун зарур бўлган чора-тадбирлар, жумладан, тендер жараёнларини шаффоф ва рақобатбардош қилиш, электрон харидлар тизимини янада кенгроқ жорий этиш ва коррупцияга қарши курашни кучайтириш, давлатнинг иқтисодий ва ижтимоий ривожланишини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Биринчи навбатда, давлат харидлари соҳасидаги тадқиқотлар бу жараённи муваффақиятли амалга оширишда муҳим аҳамиятга эга. Каримов М ўзининг "Давлат эҳтиёжлари учун харидларни такомиллаштириш: қонунчилик ва амалиёт" асарида давлат харидлари тизимини янада самарали ва шаффоф қилиш бўйича бир қатор илмий асосланган тавсияларни тақдим этган. Унинг фикрича, давлат харидлари жараёнида коррупциянинг олдини олиш ва рақобатбардош муҳит яратиш учун замонавий ахборот технологияларини жорий этиш зарур. Масалан, электрон тендерлар тизими ёрдамида давлат харидлари шаффофлиги ошади, бу эса бюджет маблағларидан самарали фойдаланишни таъминлайди. Давлат харидлари соҳасидаги қонунчилик ҳужжатлари давлат харидлари жараёнининг ҳуқуқий асосини яратади. 2020 йилда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси "Давлат харидлари тўғрисида"ги қонуни давлат харидлари тизимини янада ривожлантириш ва уни халқаро стандартларга мослаштириш мақсадида қабул қилинди. Мухамедов Р "Рақобатбардош давлат харидлари: имкониятлар ва чегаралар" номли асарида ушбу қонунчиликнинг асосий жиҳатларини таҳлил қилиб, давлат харидларида тендер жараёнларининг шаффофлигини таъминлаш ва коррупциянинг олдини олиш учун самарали чора-тадбирлар таклиф қилади. Унинг тадқиқотлари натижасида аниқланганидек, тендер жараёнларида шаффофлик ва очиқлик таъминланган тақдирда, давлат харидлари соҳасидаги коррупция даражаси сезиларли даражада камаяди. Давлат харидларини амалга ошириш жараёнларини таҳлил қилиш жараёнида, ушбу соҳадаги мавжуд муаммолар ва уларни бартараф этиш учун ишлаб чиқилган усулларни кўриб чиқиш жуда муҳим. Айниқса, тендер жараёнларидаги камчиликл