Библиотека, цифровой контент и авторское право

Аннотация

Мақолада кутубхона фаолиятида муаллифлик ҳуқуқини таъминлаш муам- молари, Ўзбекистон ҳамда хорижий мамлакатлар қонунчилигида бу йўналишдаги нормалар ва уларнинг амалий ифодаси, кутубхоналар фаолиятида муаллифлик ҳуқуқи муҳофазасини таъминлаш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар ҳақида сўз боради. Шунингдек, имконияти чекланган шахслар учун кутубхона фаолиятидан фойдаланиш шароитлари, китоблардан эр- кин фойдаланишга доир миллий ва хорижий қонун ҳужжатларининг мазмуни ҳақида баён этилган. Калит сўзлар: муаллифлик ҳуқуқи, кутубхона, техник восита, Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти, ҳуқуқий ҳимоя, эркин фойдаланиш, ахборот-кутубхона маркази. Интернет ва телекоммуникация тар- ҳуқуқи объектлари бўлган мусиқий ва кино моқларининг кенг тараққий этиши турли асарлар, фонограммалар, дастурий таъми- техник воситалар ёрдамида муаллифлик нот маҳсулотлари мамлакатлар ялпи ички ҳуқуқи объектлари муҳофазасини таъмин- маҳсулотида катта кўрсаткичга эга. Маса- лаш йўналишдаги амалиётни такомиллашти- лан, 2009 йилдан 2018 йилга қадар Туркия- ришни талаб этмоқда. Зеро, муаллифлик да муаллифлик ҳуқуқи объектларини улуши «INFOLIB»ахборот-кутубхонажурнали. №4 (32) 2022 87 ППРРААККТТИИККАА ЯИМда 2,61 %дан 2,88 %га қадар бўлган [1]. Янги ахборот технологияларининг кенг Ушбу кўрсаткич муаллифлик ҳуқуқи йўнали- тарқалганлиги, ахборотни юқори тезликда ши ижтимоий соҳа, хусусан соғлиқни сақлаш узатилиши ва унинг манбаларига кириш им- йўналишларидан кўпроқ эканлигини кўрсата- кониятининг осонлиги адабиёт ва санъат ди. Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкило- асарларини “муддатидан олдин” ижтимоий ти тадқиқотларига кўра, муаллифлик ҳуқуқи мулк сифатида қабул қилинишига олиб кел- билан тартибга солинадиган маданий-ижо- ди, аслида эса Ўзбекистон Республикаси- дий соҳа иқтисодиёти ўтиш давридаги мам- нинг “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар лакатлар иқтисодиётига катта ҳисса қўшиб тўғрисида”ги Қонунига кўра, ҳар бир асар келмоқда. Муаллифлик ҳуқуқи муҳофазаси- муаллифи ёки ҳуқуқ эгасининг розилигисиз да миллий маданий меросни асраш ва ри- ундан рухсатсиз фойдаланиш мумкин эмас вожлантириш ҳамда маҳаллий ва халқаро (такрорлаш, тарқатиш, импорт қилиш, ижара- бозорларни тижорат жиҳатидан эгаллашни га бериш, эфирга узатиш ёки кабел орқали воситаси бўлишлиги алоҳида аҳамиятга эга. юбориш, таржима қилиш, ва ҳ.к). Айниқса рақамли муҳит шароитида асарлар- Маълумки, кутубхоналар ҳар доим ўз ни ҳуқуқий муҳофазаси янада долзарб аҳа- фондларига кириш имкониятларини кен- мият касб этади. гайтиришга ва шу орқали ўқувчиларини Муаллифлик ҳуқуқи соҳасидаги энг асо- кўпайтиришга интилишади. Ўз навбатида сий халқаро ҳужжат бўлган “Адабий ва ба- муаллифлар эса ўзларининг асарларидан диий асарларнинг муҳофаза қилиш тўғри- фойдаланилганлик учун қўшимча тўловлар сидаги Берн конвенцияси” қуйидаги иккита (гонорар) олишдан манфаатдор бўлишади. тамойил асосида аъзо мамлакатларга муал- Кутубхона бир томондан илм-фанни риво- лифлик ҳуқуқини тартибга солиш бўйича тав- жлантириш нуқтаи назаридан жамият ман- сиялар беради. фаатлари учун ҳаракат қилиши, аҳолини Биринчидан, миллий режим, яъни ушбу зарур ахборот билан қондириши керак бўл- конвенцияга аъзо бўлган давлат ҳар бир са, иккинчи томондан эса, муаллифларнинг асар учун конвенцияга аъзо бўлган давлат- муаллифлик ҳуқуқини таъминлаш бўйича ўз лар учун бир хилдаги муҳофазани таъмин- “вазифалари”ни бажаришлари керак. лаш; Албатта барча давлатларда кутубхона Иккинчидан, автоматик муҳофаза, яъни фойдаланувчиларига кутубхона фондидаги асар рўйхатдан ўтказилиш ёки ўтказилмасли- мавжуд барча ёзма ва электрон манбалар- гидан қати назар муҳофаза қилинади. Маъ- дан фойдаланиш имконияти етарли дара- лумки, Ўзбекистон қонунчилигига кўра, муал- жадаги истиснолар билан беради. Хусусан, лифлик ҳуқуқи объектлари яратилиш факти Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик бўйича муҳофаза қилинади ва асарларни ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қо- рўйхатдан ўтказиш зарурати мавжуд эмас. нуни 26-моддасига кўра, ўқувчилар муаллиф Айнан асарларни рўйхатдан ўтказилмас- ёки бошқа ҳуқуқ эгасининг розилигисиз ку- лиги ҳам уларни ноқонуний фойдаланишини тубхона фондидаги китоблардан вақтинча- чеклаш бўйича чораларни кўришда муаммо- лик фақатгина кутубхона ўқув залида фой- ларни келтириб чиқаради. Хусусан, кутуб- даланишлари мумкин. Шунингдек, фуқаролик хоналарда китоблардан фойдаланиш бўй- муомаласига қонуний тарзда киритилган ича муаллифлик ҳуқуқи муҳофазаси нуқтаи асарларнинг нусхаларини ахборот-кутубхона назаридан ўқувчиларга қулайлик (шароит) муассасалари томонидан вақтинчалик фой- масаласи доимий муаммоли масалалардан. даланишга муаллифнинг ёки бошқа ҳуқуқ Айниқса бу масала Интернет ва телекомму- эгасининг розилигисиз ва ҳақ тўламаган ҳол- никация тармоқларининг янада ривожлани- да беришга йўл қўйилади [2]. ши фонида жиддий тус олади. Шу сабабдан Муаллифлик ҳуқуқи соҳасидаги халқа- ҳам бугунги кунда муаллифлик ҳуқуқи бўйича ро ва миллий қонунчиликка кўра, даромад мутахассислар ва кутубхона ходимлари ол- олишни кўзламаган ҳолда, муаллифнинг ёк