ИССЛЕДОВАНИЕ РЕАЛИЗАЦИИ ЯЗЫКОВЫХ ЕДИНИЦ В РЕЧЕВОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

This article is devoted to the analysis of the realization of language units in speech activity. It is said that the language should be learned as a system. The realization of language units in speech activity is shown through analysis. Based on theoretical considerations, the vertical and horizontal movement of language units in speech activity has been studied. Key words and word ekspressions: speech activity, vertical movement, horizontal movement, paradigmatic, syntagmatic, presupposition, convention. Til birliklarining fonetik darajada nutqqa koʻchirilishi, nutq tovushlarini turli matnlarda va nutq faoliyatida hosil qilishdan iborat. Til sistemasi ishlashi natijasida, nutq faoliyatida mahsuli tarzida fonemalar tovush va harfga aylanadi. Til birliklarining nutqqa qanday koʻchirilishini tushunish uchun artikulyar imo-ishoralar, akustik xususiyatlar va fonetik oʻzgaruvchanlik kabi fonetik xususiyatlar muhim vazifa bajaradi. Bu haqida F. doʻ. Sossyur shunday deydi: ...miya nutq organlariga obrazga mos keladigan ichki turtki (impuls)ni uzatadi. Shundan keyin tovush toʻlqinlari A ning og‘zidan V ning qulog‘iga taraladi, bu esa sof fizik jarayondir. Keyin muloqot jarayoni V da davom etadi, biroq teskari tartibda: quloqdan miyaga oʻtish – akustik obrazning tegishli tushuncha bilan psixik bog‘lanishi. V ham, oʻz navbatida, gapira boshlaganda, nutqning bu yangi harakati davomida birinchi harakat paytidagi yoʻl aynan takrorlanadi, nutq V ning miyasidan A ning miyasiga yetgunga qadar oʻsha bosqichlarni bosib oʻtadi. Buni biz quyidagicha ifodalashimiz mumkin: 2 40 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ [1:14-15]. Nutq faoliyati jarayonida, rasmda koʻrib turganimizdek til ma’nolar tashuvchi belgilar sistemasidir. Xususan, tilshunoslikda “til va nutq” dixotomiyasiga asoslangan tadqiqot ishlari anchagina boʻlishiga qaramay, til belgilarining nutqqa koʻchirilishi bilan bog‘liq muammolar endigina oʻrganilmoqda. Bu sohada izohlanishi lozim boʻlgan masalalar hali koʻp [2:10]. Nutq faoliyati jarayonida yuzaga keladigan va til birliklarining amalga oshirilishiga ta’sir qiladigan assimilyatsiya, eliziya yoki unlilarning qisqarishi kabi fonologik jarayonlar ishtirok etadi. Til birliklarining morfologik qatlamda, morfemalarning nutq faoliyatida birlashishi va oʻzgarishi kabi morfologik jarayonlar natijasida hosil boʻladi. Til birliklarining morfologik jihatdan qanday amalga oshirilishini tushunish uchun affiksatsiya, birikma yoki morfofonemik almashinish kabi morfofonologik jarayonlar paradigmatik munosabatni sodir qiladi. Ikki va undan ortiq til birligining bir paradigma qatorida birlashishi uchun ular orasida substansiya va ma’no (funksiya) tomonidan ma’lum oʻxshashlik, farq, ziddiyat boʻlishi shart. Masalan, otlarning egalik affikslari orasidagi paradigmatik bog‘lanishni koʻraylik. Paradigma qatorida olti affiks boʻlib, ularning har biri “narsa-buyumning shaxsga qarashliligi” ma’nosi mavjudligi tufayli oʻzaro oʻxshash. Ayni vaqtda ularning har biri oʻzining xususiy ma’nosiga egaligi, yani ma’lum predmetning birlik yoki koʻplikdagi shaxs turlaridan aynan biriga qarashlilikni ifodalashi bilan bir-biridan farq qiladi va shu jihatdan oʻzaro ziddir: [-im ] [-imiz ] [-ing] [-ingiz] [-i ] [-lari ] Masalan, [-im] affiksi ayni bir paytning oʻzida qolgan besh morfema bilan (kuchli va kuchsiz holatlarda) oppozitiv munosabat hosil etadi [3:35]. A.Hojiyev morfemalarni ikki turga - oʻzak va affiks morfemalarga boʻlinishini toʻgʻri ta’kidlaydi [4:159]. Rus tilshunosligida ham morfema, asosan, oʻzak va affiks morfemalarga boʻlib oʻrganilmoqda. Lingvistik manbalarda bu haqda mukammal ma’lumotlar beriladi. Oʻzak morfema tushunchasi mashhur tilshunos N.S.Trubetskoyning lingvistik ta’limotida ham oʻz maqomiga ega. Olim morfemalarni quyidagi turlarga boʻladi: 1) oʻzak morfema; 2) prefiksal morfema; 3) sufiksal morfema; 4) fleksion morfema; 5) tutashtiruvchi (coenuhutelbhaa) morfema; 6) soʻz – morfema [5:75]. Ana shuning oʻzi ham oʻzak morfema tushunchasidan voz kechib boʻlmasligini koʻrsatadi. Til sistem xarakterga ega boʻlgani uchun, fonologik va morfologik jarayonlar oʻzaro bir- biriga ta’sir qiladi. Til birliklarining turli sintaktik qatlamda nutqqa koʻchirilishini tushunish uchun soʻz tartibi oʻzgarishi, kelishik yoki harakat kabi sintaktik jarayonlar paradigmasini idrok 2 41 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qilishimiz kerak. Til birliklarining nutqda amalga oshishiga sintaktik omillar, nutq cheklovlari va matnual ma’lumotlarning ta’siri katta rol oʻynaydi. Kommunikativ oʻzaro ta’sirlarda til birliklarining amalga oshirilishini shakllantiradigan presuppozitsiya, implikatura yoki nutq aktlari kabi pragmatik omillarni juda muhim. Nutq faoliyatida til birliklarining voqelanishini sotsiolingvistik nuqtai nazardan oʻrganish, ijtimoiy va matnual omillar til