Правовое регулирование института отказа в возбуждении уголовных дел

Аннотация

Мазкур мақолада жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш институтини ҳуқуқий тартибга солинишининг ҳуқуқий асослари ва уларни мустаҳкамлаш ҳамда такомиллаштириш учун янги концептуал нормаларни жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилигига киритилиши бўйича таклифлар илмий жиҳатдан асосланган. Аннотация: В данной статье научно обоснованы правовые основы правового регулирования института отказа в возбуждении уголовного дела и предложения по внесению в уголовное и уголовно-процессуальное законодательство новых понятийных норм для их усиления и совершенствования. Annotation: This article scientifically substantiates the legal foundations of the legal regulation of the institute of refusal to initiate a criminal case and proposals for introducing new conceptual norms into the criminal and criminal procedural legislation to strengthen and improve them. 264 Калит сўзлар: Инсон ҳуқуқлари, ҳукм, жиноят, жазо, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, маҳкум, жиноят иши қўзғатишни рад қилиш, жавобгарликдан озод қилиш. Ключевые слова: права человека, приговор, преступление, наказание, подозреваемый, обвиняемый, подсудимый, осужденный, отказ в возбуждении уголовного дела, освобождение от ответственности. Key words: human rights, sentence, crime, punishment, suspect, accused, defendant, convict, refusal to initiate a criminal case, exemption from liability. Бугунги кунда мамлакатимизда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, энг аввало, жиноий тажовузлардан ҳимоя қилишнинг ишончли кафолатларини таъминлашга, шунингдек, уларнинг шаъни ва қадр-қиммати камситилишига, қонуний манфаатлари чекланишига йўл қўймасликка қаратилган кенг кўламли ишлар шунингдек инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг қонунчилик ва ташкилий-ҳуқуқий базасини мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро стандартларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш ва халқаро мажбуриятларни бажариш, шунингдек, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалалари юзасидан халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни фаоллаштиришга доир тизимли ишлар олиб борилмоқда. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев сайловолди дастурларида "Албатта, инсон қадри биз учун қандайдир мавҳум, баландпарвоз тушунча эмас. Инсон қадри деганда, биз, аввало, ҳар бир фуқаронинг тинч ва хавфсиз ҳаёт кечиришини, унинг фундаментал ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашни назарда тутамиз”[1] деб таъкидладилар. Ушбу фикрларнинг қонуний мустаҳкамланган ҳуқуқий асос сифатида янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 28-моддасини келтириш мумкин. Мазкур моддага кўра “Жиноят содир этганликда айбланаётган шахс унинг айби қонунда назарда тутилган тартибда ошкора суд муҳокамаси йўли билан исботланмагунча ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча айбсиз деб ҳисобланади. Айбланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун барча имкониятлар 265 таъминланади. Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак. Гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмас ва исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши мумкин. Ҳеч ким ўзига ва яқин қариндошларига қарши гувоҳлик беришга мажбур эмас. Агар шахснинг ўз айбини тан олганлиги унга қарши ягона далил бўлса, у айбдор деб топилиши ёки жазога тортилиши мумкин эмас”[2] деб белгиланди. Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилинишида жиноят процессининг терговга қадар текширув босқичи якунига кўра қабул қилинадиган қарорларнинг аҳамияти катта. Бундай қарорлардан бири жиноят ишини қўзғатишни рад этиш тўғрисидаги қарор бўлиб ҳисобланади. Терговга қадар текширув биринчи ва зарурий босқич бўлиб, унда терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган, суриштирувчи, терговчи ва прокурор жиноят иши қўзғатиш учун сабаб ва асос мавжудлигига доир масалани ҳал қилади. Жиноят аломатлари аниқланганда жиноят иши қўзғатади ёки мавжуд асосларга кўра жиноят иши қўзғатишни рад этади. Шахсга нисбатан жиноят ишини рад қилиш ҳақида қарор чиқариш билан боғлиқ процессуал ҳаракатлар Ўзбекистон Республикасининг жиноят процессуал кодексининг 83,84,333-моддалари билан қуйидагича тартибга солинган[3]. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси жиноят процессуал кодексининг 333- моддаси билан жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш билан боғлиқ қуйидаги процессуал ҳаракатлар тартибга солинган: терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи, терговчи ёки прокурор ушбу Кодекс 83-моддасининг 1 ва 2- бандларида ҳамда 84-моддаси биринчи қисмининг 1-3-8-бандларида назарда 266 тутилган ҳолатлар аниқланган тақдирда, жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш тўғрисида қарор чиқариши; ҳамда жиноят содир этилганлиги тўғрисида хабар берган фуқаро, корхона, муассаса, ташкилот, жамоат бирлашмаси ёки мансабдор шахс бу ҳақда хабардор қилиниши; бунда уларга яъни жиноят содир этилганлиги тўғрисида хабар берган фуқаро, корхона, муассаса, ташкилот, жамоат бирлашмаси ёки мансабдор шахсларга қарор устидан шикоят қилиш ҳуқуқи ва тартиби тушунтирилиши