Зарубежный опыт осуществления общественного контроля в борьбе с коррупцией

Аннотация

The article describes in detail the features of public control in the fight against corruption, the forms of its implementation, the experience of advanced foreign countries in this direction, and in the conclusion of the article, proposals and 194 recommendations aimed at improving the mechanisms of public control in the fight against corruption. Калит сўзлар: коррупция, жамоатчилик назорати, коррупцияга қарши курашиш, жамоатчилик назорати объектлари ва субъектлари, ошкоралик, шаффофлик. Ключевые слова: коррупция, общественный контроль, борьба с коррупцией, объекты и субъекты общественного контроля, гласность, прозрачность. Key words: corruption, public control, fight against corruption, objects and subjects of public control, publicity, transparency. Ривожланган демократик давлатларнинг тажрибасини ўрганиш шундан далолат берадики, бу давлатларда жамоатчилик назоратини амалга оширишнинг тартиб-тамойиллари ягона қонунчиликда жамланмаган. Шундай бўлса-да, қонунларда жамоатчилик назоратининг айрим шакллари батафсил тартибга солинган ва уларни таъминлаш бўйича махсус органлар тузилган. Коррупцияга қарши кураш самарадорлиги ҳақида сўз юритилганда, авваламбор, курашнинг мақсадини аниқлаб олиш муҳимдир. Қарши кураш реал ҳолатга асослангандагина ўзининг самарадорлигини кўрсатади. Г.Б.Нурмуҳаммедова коррупцияга қарши курашнинг мақсадини аниқлашда, умумий (бош мақсад) ва аниқ вазиятга асосланган (муайян муддат ичида) мақсадга ажратишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайди. Умумий мақсад дунёдаги барча давлатларга хос бўлган коррупцияга қарши кураш чораларини қамраб олади. Аниқ вазиятга асосланган мақсад муайян давлатнинг сиёсий- иқтисодий ривожланишига хос бўлган, коррупцияга қарши кураш чораларини қамраб олади. Ушбу мақсад мамлакатдаги мавжуд коррупциявий жараёнларга асосланган тарзда шакллантирилади ва муддати белгиланади. Коррупцияга қарши кураш тараққиёт йўлини тутган ҳар қандай давлатнинг устувор вазифаларидан бири саналади[1]. 195 Ғарб мамлакатларининг деярли барчасида маҳаллий ўзини бошқариш органлари ҳақида қонунга мувофиқ, фуқаролар маҳаллий ўзини бошқариш органлари, йиғилишлар, фуқаролар йиғини, ошкоралик тарзида эшитишлар орқали жамият ишларини бошқаришда иштирок этади. Фуқароларнинг маҳаллий ҳамжамият ишларини мустақил бошқариш ҳуқуқи маҳаллий ўзини бошқариш институтлари орқали мазкур ҳудудда яшовчи аҳолининг манфаатларидан келиб чиқиб амалга оширилади. Маҳаллий ўзини бошқариш органларининг ўз ҳудудлари ҳаётидаги муаммоларни ҳал этишни зиммаларига олишлари қонун даражасида белгилаб қўйилган. Бунда маҳаллий бюджетнинг режалаштирилиши, шакллантирилиши ва ижроси катта роль ўйнайди. Бюджетнинг ижроси устидан маҳаллий даражада фуқароларнинг назорати бевосита ва тугал равишда амалга оширилиши мумкин. Қонун лойиҳаларини ва давлат ҳаётининг бошқа муҳим масалаларининг жамоат муҳокамалари. Фуқароларнинг давлат ва жамият ҳаётининг муҳим масалаларида, қонун лойиҳаларининг муҳокамасида иштироки Европа Иттифоқининг деярли барча мамлакатлари қонунчилигида кўзда тутади. Мазкур жараёнда фуқаролар ҳам жамоа бўлиб, ҳам индивидуал тартибда иштирок этишлари мумкин. Хусусан, Швейцария Конституциясига биноан, бу мамлакат фуқароларига парламентда кўриб чиқилиши шарт бўлган қонун лойиҳаларини таклиф этиш ҳуқуқи берилган. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг жамоат экспертизаси давлат ва фуқаролик жамияти ҳамкорлигининг шаклларидан бири эканлиги Франциянинг иқтисодий-социал масалалар ва атроф-муҳит бўйича кенгаш фаолиятида ўз ифодасини топади. 1958 йилда Франция Конституциясида Кенгаш мамлакатнинг учинчи конституцион ассамблеяси эканлиги белгилаб қўйилган (Миллий Мажлис ва Сенатдан кейин). Франция Конституциясининг 69-моддасига кўра, Кенгаш ҳукумат сўрови бўйича қонунлар лойиҳалари ҳамда қонунчиликка оид таклифлар юзасидан ўз 196 хулосаларини беради, уларни Парламент палаталарида баён қилиш учун Кенгашнинг вакилини тайинлашга ҳақли. Журналистлик текшируви жамоатчилик назоратининг энг кенг тарқалган шакли ҳисобланади. Журналистлик текширувлари орқали инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари бузилганига, турли соҳалардаги салбий ҳодисаларга жамиятнинг, ҳокимият органлари ва мансабдор шахсларнинг эътиборини қаратиш кўзда тутилади. Инсон ҳуқуқлари бўйича умумжаҳон декларaциясининг 19-моддасида ҳар бир кишининг эътиқод эркинлиги ва уни эркин изҳор этиш ҳуқуқига эга эканлиги белгилаб қўйилган. Бу ҳуқуқ ҳеч қандай тўсқинликсиз шахснинг ўз эътиқодларига амал қилиши, давлат чегараларидан қатъий назар, ҳар қандай воситалар билан ахборот ва ғояларни қидириш, топиш ва тарқатиш эркинликларини ўз ичига олади. Кейинги даврлар мобайнида АҚШ ва Европа Иттифоқи давлатларида журналистлик текширувини амалга ошириш, унинг шакллари, услублари ва механизмлари конкретлаштирилди, уларни ҳаётга татбиқ этиш бўйича ташкилий-ҳуқуқий чоралар қабул қилинди. Хусусан, Швейцариянинг “Жамоатчиликни хабардор қилиш тўғрисида”ги Қонуни 15-моддасида белгилаб қўйилган қоидалар бўйича, журналистлар ва парламентга кирувчи партияларга улар ўтказадиган текширувларга ва ахборот йиғишларида имк