Процессуальное соглашение и процессуальные гарантии

Аннотация

This article focuses on the analysis of procedural guarantees in the structure of the procedural agreement. The need to strengthen procedural guarantees is justified. Proposals have been made regarding the voluntary nature of the agreement and the provision of procedural guarantees. Калит сўзлар: процессуал келишув, айбланувчи, процессуал кафолатлар, ихтиёрийлик, хабардорлик 186 Ключевые слова: процессуальное соглашение, обвинямый, процессуальные гарантии, добровольность, осведомленность. Key words: procedural agreement, the accused, procedural guarantees, voluntariness, awareness. Гарчи дунёнинг кўпгина давлатларида келишув билан боғлиқ ишларда ҳимоя ҳуқуқини таъминлашнинг кучайтирилган кафолатлари, шу жумладан, ҳимоячининг мажбурий иштироки кўзда тутилган бўлса-да, бироқ мазкур ҳуқуқни тўлақонли ва самарали таъминлаган тизим мавжуд деб айта олмаймиз. Ҳимоя ҳуқуқини таъминлаш билан боғлиқ муаммолардан яна бири шундай иборатки, амалдаги ЖПКга мувофиқ айбланувчининг жиноят иши материаллари билан танишиб чиқиш ҳуқуқи жиноят иши тамомлангандан кейин пайдо бўлади. Бироқ, келишув тузиш ҳақида онгли ва ихтиёрий қарор қабул қилиш учун айбланувчи унга қарши мавжуд далиллар ҳақида маълумотга эга бўлиши зарур. Мазкур маълумотларга эга бўлмаган ҳолда келишув ҳақида қарор қабул қилиш, руҳий босим натижаси бўлиши ва айбсиз шахсни ҳукм қилинишига олиб келиши мумкин. Яъни келишув ҳақидаги ишлар бўйича айбсиз шахсни ҳукм қилиш ва тергов сифатининг пастлиги билан боғлиқ муаммолар, келишув ҳақида қарор қабул қилинишидан аввал айбланувчини мавжуд далиллар билан таништириш орқали ҳал қилиниши мумкин. Масалан, Люксембургда айбланувчининг ихтиёрига кўра, прокурор томонидан уни жиноят иши билан танишишига рухсат бериш кўзда тутилган. Финляндияда ҳам келишув ҳақида қарор қабул қилингунга қадар айбланувчига мавжуд далиллар маълум қилинади. Германия, Жанубий Африка ва Испанияда судланувчиларга келишув тузиш таклиф қилинишидан аввал судда фойдаланилиши мумкин бўлган далиллар нусхаси берилади. Мазкур масала ва айбланувчининг келишув тузиш ҳақида қарори кўп жиҳатдан келишув жиноят процессининг қайси босқичида тузилишига боғлиқ. Процесснинг илк босқичларида келишув тузилиши ҳам жиноят ишини юритиш учун масъул давлат органлари ҳам айбланувчига келишувдан кўпроқ 187 манфаат олиш яъни процессуал воситалар ва вақтни иқтисод қилиш имконини беради. Шу сабабли, процесснинг аввалги босқичларида келишув тузиш қўшимча равишда рағбатлантирилиши мақсадга мувофиқ. Масалан Австралия, Англия Уэльс ва Янги Зеландияда процесснинг илк босқичларида келишув тузиш учун қўшимча имтиёзлар белгиланган. Бироқ мазкур давлатларда “дастлабки тергов” ва “жиноят иши” тушунчаларининг ўзи мавжуд эмаслигини эътиборга олиш зарур. Бошқа томондан, келишув тузиш ҳақида жиноят ишининг якуний босқичларида муҳокама қилинса айбланувчининг ушбу масала юзасидан онгли ва ихтиёрий қарор қабул қилиш имконияти ортади. Сабаби айнан жиноят иши материаллари билан танишганидан сўнг, айбланувчида унга қўйилган айбловнинг асослилиги ва исботланганлиги юзасидан фикр шаклланади, келишув ҳақида қарорни ташқи таъсир(мажбурлаш, таҳдид) натижасида эмас балки объектив ахборот таъсирида қабул қилади. Жиноят процессининг илк босқичларида келишув тузилиши мумкинлиги, терговга қадар текширув босқичидаёқ шахснинг айбига иқрор бўлишига эришиш мақсадида босиқ ўтказилиши, қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда жазо турларини қўллашга олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, дифференциaция жиноят процессининг фақатгина битта босқичига тааллуқли бўлиши мумкин, суд тергови ўтказилмаслиги, процесснинг илк босқичида процессуал келишув тузилиши, ишни судга қадар юритиш босқичида исботлашнинг тўлиқ цикли амалга оширилмаслиги, айбга иқрорликка ҳал қилувчи далиллар сифатида қаралиши натижасида тергов ва суд хатоларига олиб келиши мумкин. Бинобарин, айбланувчи жиноят иши материаллари билан танишгунга қадар процессуал келишув тузиш масаласи муҳокама қилиниши мақсадга мувофиқ эмас. Ушбу масалада яна бир муҳим процессуал кафолат келишув жараёнида процессуал қонун бузилишлари устидан шикоят қилиш ҳуқуқини таъминлаш 188 4 бўлиб, ЖПКнинг 586 -моддасига кўра прокурор айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузиш ҳақидаги илтимосномани кўриб чиқиб, қуйидаги қарорлардан бирини қабул қилади: 1) айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузиш ҳақидаги илтимосномани қаноатлантириш ҳақида; 2) айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузиш ҳақидаги илтимосномани рад қилиш тўғрисида. Келишувнинг процессуал асосларини такомиллаштириш жабрланувчининг ҳуқуқларини таъминлаш ва келишув тузиш ҳақида илтимосномани кўриб чиқиш ваколати берилган мансабдор шахснинг дискрецион ваколатлари билан боғлиқ. Илтимосномани кўриб чиқиб, уни қаноатлантириш ёки рад қилиш ҳақида қарор қабул қилувчи прокурор томонидан рад қилиш асослари аниқ белгилаб қўйилиши, мазкур ҳуқуқни суистеъмол қилинишини олдини олади. 3 ЖПКнинг 586 -моддасида прокурор келишув тузиш ҳақидаги илтимосномани кўриб чиқаётганда жиноят иши материалларини ва т