Важность вопросов науки и просвещения в государстве Амира Темура

Аннотация

В статье освещаются эпоха Амира Темура, занимавшая важное место в истории узбекской государственности, вопросы науки и просвещения в этот период, рекомендации Амира Темура по военному искусству и государственному управлению, а именно вопросы структуры Тимура. 151 Annotation: The article highlights the era of Amir Temur, which occupied an important place in the history of Uzbek statehood, issues of science and education during this period, Amir Temur's recommendations on military art and public administration, namely, the issues of Timur's structure. Kalit so‘zlar: Amir Temur, Temur tuzuklari, davlat boshqaruvi, o‘zbek davlatchiligi. Ключевые слова: Амир Темур, Тимур тузуклари, государственное управление, узбекская государственность. Key words: Amir Temur, Timur tuzuklari, public administration, Uzbek statehood. Mamlakatimizda sо‘nggi uch yilda ilm-fan va tarbiya sohasida qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Yosh avlodni bilimli va yetuk malakali kadr bо‘lib yetishishlari uchun, ularni ham ma’nan, ham jismonan sog‘lom qilib tarbiyalashda bizning ham oldimizda qator vazifalar dolzarb bо‘lib turibdi. Ilm-fan va ma’rifat masalasiga har qachongidan ham bugun davlat siyosati darajasida e’tibor berilishining sababi ham ana shundadir. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev о‘z murojaatnomasida: “Nafaqat yoshlar, balki butun jamiyatimiz a’zolarining bilimi, saviyasini oshirish uchun avvalo ilm-ma’rifat, yuksak ma’naviyat kerak. Ilm yо‘q joyda qoloqlik, jaholat va albatta, tо‘g‘ri yо‘ldan adashish bо‘ladi. Sharq donishmandlari aytganidek, “Eng katta boylik – bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik – bu bilimsizlikdir”! Shu sababli hammamiz uchun zamonaviy bilimlarni о‘zlashtirish, chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bо‘lish uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi kerak”[1], - deb ta’kidlagan. Shuningdek, mamlakatimizda ilm-fanni yanada ravnaq toptirish, yoshlarimizni chuqur bilim, yuksak ma’naviyat va madaniyat egasi etib tarbiyalash, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish borasida boshlagan ishlarimizni jadal davom ettirish va yangi, zamonaviy bosqichga kо‘tarish maqsadida 2023 yilni Yurtboshimiz tomonidan 152 “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili” deb e’lon qilinishi bu boradagi ishlarimizni yanada rivojlantirishga mustahkam asos bо‘ladi. О‘zbek davlatchiligi tarixida muhim о‘rin tutgan Amir Temur davrida ilm-fan va ma’rifat masalasiga ham eng dolzarb vazifa deb qaralgan. Shaxsan Sohibqironning о‘zi bu sohadagi islohotlarning asoschisi va nazoratchisi bо‘lganligini isbotlovchi dalillar bor. Shuning uchun ham Markaziy Osiyo XIV asrning sо‘nggi 30 yilligi XV asr birinchi yarmiga kelib, Sohibqiron Amir Temur va Temuriylarning vatanparvarligi va fidoiyligi tufayli mо‘g‘ullar istibdodidan qutuldi va mustaqil davlatga ega bо‘ldi. Natijada mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida keskin yuksalish yuz berdi. Amir Temur – yirik davlat va siyosat arbobi, sarkarda, qonunshunos, iste’dodli me’mor, notiq ruhshunos bо‘lish bilan birga Turkistonni jahonga mashhur qilgan milliy g‘ururli, sо‘zi bilan ishi bir, vatanparvar inson – buyuk shaxs edi. Uning nomi bilan boshlangan “Temuriylar madaniyati” о‘ziga xos “Temuriylar tarbiyasi”ni yaratdi. Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Bobur Mirzo kabi ulug‘ zotlar va ana shu tarbiyaning natijasi – mevasi bо‘ldilar[2]. Amir Temur davrida ilm-fan madaniyat gullab yashnadi, boy ma’naviy , qadriyatlar yaratildi. Bular Markaziy Osiyo mintaqasidagi xalqlarining madaniy- ma’naviy taraqqiyotida asosiy yо‘nalishni belgilab berdi. Amir Temur Samarqand shahrini о‘z saltanati, uning asosiy hududlarining Movarounnahr va Xuroson davlatining poytaxti sifatida dunyoga ilm-fan, san’at va ma’rifat markazi qilib mashhur etishni asosiy maqsad qilib qо‘ygan edi. Shuning uchun yoshlarning bilimli bо‘lishini nazarda tutib “Bibixonim”, “Muhammad Sulton” madrasalarini shaxsan о‘zi qurdirdi. Madrasa qurilishiga, uning tashqi va ichki bezagiga alohida e’tibor berdi[3]. Amir Temur va Temuriylar ajratgan vaqf hisobiga о‘quv dargohida shogirdlarning bilim olishlari uchun qulayliklar yaratilib, darsxonalar zarur о‘quv qurollari va kerakli jihozlar bilan ta’minlangan. Madrasalarga davlat tomonidan 153 mudarrislar tayinlangan. Mudarrislar eng ulug‘, serqirra bilim sohibi, odob-axloqda namunali kishilar bо‘lgan[4]. Ushbu ishlar Amir Temurning eldagi maorif va ta’lim- tarbiya ishlari davlat tomonidan idora qilinishi zarur degan fikrlarining tasdig‘i edi. Sohibqiron davrida о‘g‘il bolalar uchun boshlang‘ich ma’lumot beradigan maktablar kо‘paytirilgan. Bu maktablar masjidlar qoshida va xususiy uylarda davlat, nufuzli shaxslar va bilimdon kishilar tomonidan ochilgan edi. Maktablarda masjid imomlari yoki yirik olimlar dars berishgan. Shaharlarda maktablar maxsus maktabdorlar tomonidan ochilib, shahar maktablarida о‘quvchilar soni 20-30 ta, qishloq maktablarida 10-15 ta, ayrim hollarda kо‘proq bо‘lgan. Lekin har bir qishloqda boshlang‘ich ta’lim beruvchi maktablar ochilishi sh