Вопросы ускорения подготовительной части судебного заседания в судебном производстве суда первой инстанции

Аннотация

This article explains in detail the content of the procedural actions performed in the preparatory part of the court session, the possibility of group actions to influence the tension of criminal procedural relations, as well as the content of the articles of the Criminal Code governing these procedural issues. In conclusion, proposals are made to improve the criminal procedure legislation of the Republic of Uzbekistan. Калит сўзлар: суд, инстанция, суд мажлиси, суд муҳокамаси, Жиноят- процессуал кодекс, ҳимоячи, тарафлар. Ключевые слова: суд, инстанция, судебное заседание, судебное разбирательство, УПК, защитник, стороны. Key words: court, instance, court session, trial, Code of Criminal Procedure, defender, parties. Суд мажлисининг тайёрлов қисми мамлакатимиз жиноят-судловида ишни биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун тайёрлаш билан боғлиқ ўзига хос ҳаракатларни амалга ошириш ҳамда жиноят-процессуал муносабатларнинг ўзига хос тарзда шакллантириш билан суднинг бошқа босқичларидан фарқ қилади. Бу босқичга ишни судда муҳокама қилишга “кириш” сифатида таъриф бериш мумкин. Зеро, унда вужудга келадиган ва ривожланадиган процессуал муносабатлар – суд, суд мажлиси котибининг фаоллиги ҳамда муҳокамага жалб қилинган шахсларнинг ва судланувчининг пассивлиги хусусиятига эга. Яъни раислик этувчи суд мажлисини очади, суд мажлисининг котиби, судга чақирилган шахсларнинг келган-келмаганлигини аниқлайди ва бу ҳақдаги маълумотни судга эълон қилади, раислик қилувчи суд таркибини эълон қилиб, судланувчи, гувоҳ, эксперт, мутахассис, жамоат айбловчиси, жамоат ҳимоячиси ва бошқа иштирокчиларнинг ҳуқуқларини тушунтиради (ЖПКнинг 428-437- моддалари). Шунингдек, жиноят процессининг мазкур босқичида унинг учун муҳим ва фақат ушбу босқич учун хос бўлган жиноят-процессуал масалалар ҳал қилинади ва процессуал ҳужжатлар тузилади. 79 Демак, суд мажлисининг тайёрлов қисмида амалга ошириладиган процессуал ҳаракатларнинг мазмунидан келиб чиқиб, уларни тўрт гуруҳга ажратиш мумкин: биринчиси, суд мажлисининг шаклий анъаналарини (рукнларини) амалга ошириш; иккинчиси, шахсларни ишнинг суд муҳокамасидаги иштирокини таъминлаш; учинчиси, ишнинг суддаги муҳокамасида иштирок этувчи тарафларнинг, шунингдек бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш (бунда суд томонидан судланувчига процессуал ҳужжатларнинг нусхалари топширилган вақтни аниқлаш масаласи муҳим ҳисобланади); тўртинчиси, ишнинг суддаги муҳокамасида иштирок этувчи шахсларнинг илтимосларини ҳал қилиш. Мазкур босқичда ушбу масалалар доирасида ривожланадиган процессуал муносабатларнинг жадаллиги суд ва иштирокчиларнинг ўз фаолиятларини амалга ошириш тезлигига, шунингдек уларнинг самарадорлигига бевосита боғлиқдир. Қайд этиб ўтилган гуруҳдаги ҳаракатларнинг жиноят-процессуал муносабатлар интенсивлигига таъсир кўрсатиш имкониятларига келсак, уларни яна умумий икки гуруҳга бирлаштириш мумкин. Биринчиси, ишни суд мажлисига тайёрлаш билан боғлиқ ташкилий-процессуал ҳаракатларни ўз ичига олиб, ушбу гуруҳга: а) суд мажлисининг шаклий анъаналарини (рукнларини) амалга ошириш; б) шахсларни ишнинг суд муҳокамасидаги иштирокини таъминлаш масалаларини киритиш мумкин. Иккинчиси, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш билан боғлиқ процессуал-функциявий ҳаракатларни назарда тутиб, уларга: а) суд муҳокамаси иштирокчиларининг ҳуқуқларини кафолатлашга қаратилган ҳаракатларни ҳамда б) суд муҳокамасида иштирок этувчи шахсларнинг илтимосларини ҳал қилиш билан боғлиқ ҳаракатларни киритиш лозим. 80 Демак, ташкилий-процессуал гуруҳга тааллуқли ҳаракатларнинг таҳлил этилаётган босқичдаги процессуал муносабатларни интенсивлаштиришга таъсири ҳам, асосан жиноят ишини судда муҳокама қилишни ташкил этувчи суднинг ташкилий фаолияти билан боғлиқ бўлиб, улар: а) жиноят ишига жалб қилинган шахсларни суд мажлисидаги иштирокларини таъминлаш; б) ишнинг ҳолатларини тўғри аниқлаш учун муҳим бўлган янги далилларни талаб қилиб олиш масалаларини назарда тутади. Жумладан, ЖПКнинг 403-моддасига мувофиқ, “судья ўз қарорида кўрсатилган шахсларни суд мажлисига чақириш тўғрисида фармойиш беради, уларга чақирув қоғози топширилишини таъминлайди...”. ЖПКнинг 418- моддасига биноан, “суд мажлисига чақирилган шахслардан биронтаси келмай қолганлиги ёки янги далилларни чақириб олиш зарурияти сабабли, жиноят ишини муҳокама қилиш мумкин бўлмаса, суд жиноят ишини муҳокама қилишни кейинга қолдиради ва суд мажлисига келмаган шахсларни чақириш ва янги далилларни талаб қилиб олиш чораларини кўради. Суд томонидан юқорида таъкидлаб ўтилган ҳаракатларни амалга оширишни тўғри ташкил қилиниши, жиноят ишини суд белгилаган муддатда муҳокама қилинишини таъмин этади ва ишни кейинга қолдиришга зарурият бўлмайди. Бу вазифани амалга оширишда назаримизда янги техник восита ва технологик тизимлардан унумли фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Мазкур процессуал масалаларни тартибга солувчи ЖПКнинг 412-моддаси ҳам бу масалада бирон бир жўяли вақт билан боғлиқ муносабатларни белгилаб берган эмас. Унда амалиётда баъзан учраб турадиган айрим нопроцессуал ҳолатлар ҳам эътиб