Некоторые аспекты защиты интересов предпринимательства в расследованиях, касающихся частной неприкосновенности

Аннотация

The article deals with the protection of the rights and legitimate interests of business entities, in particular, situations that may affect the rights and legitimate interests of business entities, the procedure and legal grounds for the production of investigative actions that may affect the rights and legitimate interests of entrepreneurs. Калит сўзлар: тадбиркорлик субъектлари, ҳуқуқлар, Жиноят-процессуал кодекси, тинтув, нарса ва ҳужжатларни тақдим қилиш, далил, мулк ҳуқуқи. Ключевые слова: хозяйствующие субъекты, права, Уголовно- процессуальный кодекс, обыск, предъявление вещей и документов, доказательства, имущественные права. Key words: business entities, rights, Code of Criminal Procedure, search, presentation of things and documents, evidence, property rights. Тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш давр талаби эканлигини ҳеч кимга сир эмас. Жумладан жиноят ишларини юритишда ҳам инсон ҳуқуқларини таъминлаш асносида тадбиркорлик фаолияти эркинлиги кафолатларига реал шарт-шароитлар яратиш иқтисодий ўсишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахл қилиши мумкин бўлган ҳолатлардан бири бу уларнинг мулкини кўздан кечириш, текшириш, иш фаолиятига салбий этишда намоён бўлиши мумкин бўлган тинтув тергов ҳаракатидир. Тинтув ўзининг характерига кўра, далилий ашёларни топишга қаратилган бошқа ҳаракатларга нисбатан қатъийроқ мажбурлов хусусиятига эгалиги билан, шунингдек кўздан кечириш, гувоҳлантириш, сўроқ қилиш, нарса ва ҳужжатларни тақдим қилиш каби бошқа тергов ҳаракатларининг айрим элементларини ўзида акс эттириши билан тавсифланади. Шу жиҳатдан, далил сифатида фойдаланилиши мумкин бўлган маълумотларни ўзида акс эттирган 73 визуал (кўз билан кўриладиган) далил манбаларини процессуал мустаҳкамлашда тинтувчалик кенг имкониятга эга бўлган тергов ҳаракати мавжуд эмас. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси Ўзбекистон мустақиллигининг дастлабки йилларидаги ижитимоий-иқтисодий ва сиёсий- ҳуқуқий муҳитда ишлаб чиқилганлиги боис тинтув тергов ҳаракатини тартибга солувчи процессуал нормаларда асосан, фуқароларнинг турар жойлар ўтказиладиган тинтув ва шахсий тинтув масаласига кўпроқ аҳамият берилган, тинтув қилинувчи ҳуқуқларининг кафолатлари сифатида шахсий мулк эгаси бўлган фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашга хос қоидалар белгиланган. Юридик шахсларнинг мулки бўлган объектларида тинтув қилинувчи ҳуқуқларининг кафолати тариқасида ЖПК 160-моддасининг учинчи қисмидаги “Корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, ҳарбий қисмлар жойлашган биноларда олиб қўйиш ёки тинтув уларнинг вакиллари иштирокида ўтказилади” деган қоидани кўриш мумкин. Бир кун келиб, тадбиркорлик субъектлари ҳам тинтув тергов ҳаракатида, умуман жиноят ишларини юритишда асосий иштирокчилар сифатида қатнашиш мумкинлиги, иқтисодий барқарорлик ва ўсишни таъминлаш мақсадида бизнесни муҳофаза қилиш масалалари долзарблик касб этиши кўпчиликнинг хаёлидан ўтмаган, эҳтимол, бизнес манфаатларини ҳимоя қилмасликдан келиб чиққан оқибатлар, бой берилган имкониятлар ҳақида етарли илмий прогнозлар қилинмаган ёки инобатга олинмаган бўлса керак. Шунинг учун тинтув қоидаларида кўпроқ уй жой тинтуви ёки шахсий тинтув шарт-шароитларини тартибга солишга ҳаракат қилинганга ўхшайди. Аслида, ҳозирги ижтимоий-иқтисодий вазият тинтув каби ҳуқуқларга бевосита даҳл қиладиган процессуал ҳаракатларда тадбиркорлик субъектлар вакилларининг иштирок этишига рухсат бериш етарли эмас. Тадбиркорлик субъекти манфаатидан келиб чиқиб, бундай вакилнинг сифатига алоҳида эътибор қаратиш лозим бўлади. Айтмоқчимизки, тадбиркорларга тегиш мол- мулк объектларида тинтув тергов ҳаракати ўтказилаётган ушбу тадбиркорлик субъектининг мулкдори, таъсисчиси, иштирокчиси, улар бўлмаган вазиятларда 74 ишончли бошқарувчиси ёки улар таъсис ҳужжатларида ёки қонун ҳужжатларига кўра ваколат берилган бошқа ишончли вакили иштирок этиши назарда тутилиши лозим. Бу албатта, тинтув тергов ҳаракатини ўтказишдаги кечиктириб бўлмаслик ҳолатларини истисно қилмаган ҳолда уларни хабардор қилиш тартибини жорий этишни тақозо этади. Кейинги масала мулкий ҳуқуқларга ёки ички (шахсий, хусусий) дахлсизликка таъсир этадиган ҳаракатларнинг турлича номланиши ва ҳал хил тартиб таомилларнинг мавжудлиги масаласидир. Буни тинтув мисолида оладиган бўлса, ташқи кўриши тинтувга ўхшаш бўлган текширишни назарда тутувчи кўплаб жиноят-процессуал ва маъмурий ҳуқуқбузарлик хос ҳаракатларни санаб келтириш мумкин. Тинтув қилиш борасида ҳуқуқий нормалар ва уларнинг ҳозирги амалий талқини шундайки, шахснинг мулки, ўзи, транспорт воситалари, ёнидаги багажини текшириш қонунларда номланишидан, мақсадидан ва ўтказиш тартибидан фарқланса-да, фуқаролар учун тинтув ёки маълумот қидириш мақсадида ўтказиладиган бошқа текширувлар бир хиллик касб этаверади. Бир қарашда тинтув қилишда мулкини муҳофазаси қонунлар билан таъминланганга ўхшаб кўринади. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27-моддасидаги “Ҳар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий ҳаёти