Этносоциальная характеристика процессов развития человеческого капитала в зарубежных социологических исследованиях

Аннотация

In modern social studies, sociological research and study of human capital is gaining urgent importance. In this article, in ethnic processes, first, to determine the sociological genesis of the concept of human capital, to observe the aspects of its innovative development as a social phenomenon, and secondly, the problem of human capital as a socio-cultural phenomenon was researched. Keywords: Human capital, ethnosocial, dynamics, transformation, innovation, science, education, health, culture, industrial, postmodernism, phenomenon, society, tradition, mentality. Globallashuv jarayonlari kechayotgan bir davrda ham etnik va demografik vaziyatlar dolzarb masala sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolmoqda. Oʻz navbatida, xalqaro miqyosda urbanizatsiya va migratsiya jarayonlarining kuchayishi natijasida xalqlarning assimilyatsiyalashuvi, demografik marginallikning tezlashib ketishi tufayli inson omiliga bogʻliq yangi muammolarni paydo boʻlishiga sabab boʻlmoqda. Bunday vaziyatda milliy va etnosotsial xusususiyatlar asosida inson kapitalining mohiyati, uning rivojlanib borish tendensiyalari va turmush barqarorligi masalalarini oʻrganish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Jahonning yetakchi ilgʻor tadqiqot markazlari va universitetlarida “inson kapitali” muammosi etnosotsial va milliy identiklik xususiyatlarini inobatga olgan holda ilmiy izlanishlarning tadqiqot obyektiga aylanmoqda. Xalqaro miqyosda inson kapitalini takomillashtirishga doir mehnat bozorining samarali ishlash mexanizmlarini joriy qilish, demografik va etnik omillarning urbanizatsiya jarayonlariga ijtimoiy taʼsiri, mintaqaviy yoki hududiy xususiyatlarga koʻra aholi zichligiga oid muammolar tahliliga oid tadqiqotlar olib borilmoqda. Etnosotsial jarayonlarda kechayotgan innovatsion jarayonlar misolida biz sotsiumning dinamikasi va transformatsiyalashuviga sotsiologik jihatdan baho berishimiz mumkin. Chunki har qanday inson omili bir manzildan ikkinchisiga koʻchar ekan, uning asosida innovatsiyalar, yaʼni yangiliklar va oʻzgarishlar yotadi. XX asrning 30 yillaridan boshlaboq ijtimoiy-madaniy oʻzgarishlar 2023-YIL, 2-SON 84 SamDU ilmiy axborotnomasi Sotsiologiya xususiyatlarini kuzatadigan boʻlsak, ular texnologik va asr soʻngiga kelib axborot-texnik inqiloblar natijasida vujudga kelganligiga guvoh boʻlish mumkin. Hozirgi ilmiy-nazariy diskursda inson kapitalining innovatsiyalar bilan bogʻliqligi xususida koʻp martalab ilmiy mulohaza yuritilmasin, unda etnosotsial omillarning ham oʻrni yuqoriligini inkor etish qiyin. Dunyo tajribasida “Yapon moʻjizasi”, “Osiyo yoʻlbarslari” (Singapur, Malayziya, Janubiy Koreya kabi davlatlar nazarda tutiladi), “Qayta uygʻongan Xitoy” kabi atamalarning ilmiy talaffuzga kiritilgani, hamda iqtisodiyot, siyosat, taʼlim, ijtimoiy rivojlanish sohalarida foydalanilayotganligi maʼlum[19]. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili. Sotsiumda axborot-texnologik innovatsiyalarga bogʻliq oʻzgarishlar “chizigʻi” texnik jihat va iqtisodiy tomondan sotsiomadaniy tomonga transformatsiyalashdi. Inson kapitalini rivojlantirish sohasidagi innovatsiya masalalari dolzarblashdi. Ishlab chiqarish sohasi ketidan, madaniyatning boshqa sohalari ongli, maqsadli innovatsion faoliyat obyekti boʻldi. Bu esa bir qator tadqiqotchilarga ijtimoiy-madaniy tipida innovatsion rivojlanishga uzil-kesil oʻtishini tasdiqlashga imkon beradi[1]. Kapital uchun shakllangan ustuvorliklardagi almashinuvlar toʻgʻrisidagi ilmiy prognoz konsepsiyalari ijtimoiy-iqtisodiy va ishlab chiqarish sohalari tendensiyalarini oʻrganishga qaratildi. Masalan, amerikalik sotsiolog D.Bellning “postindustrial jamiyat” nazariyasi[2] asosan madaniyat sohasini qamrab olgan boʻlsa, ispaniyalik mutafakkir olim M.Kastels ishlarida siyosiy kapital masalalarini koʻrishimiz mumkin[3]. XX asrning soʻnggi oʻn yilliklarida dunyo boʻylab keng tarqalgan postindustrial jamiyatdan keyingi madaniy paradigma “postmodernizm” nazariyasi ijtimoiy-madaniy kapital xususiyatlarga “daʼvogar”lik qiladi. Rossiyalik taniqli olim A.Kravchenko postmodernizm fenomenini tavsiflab, qayd etadi: “Postmodernizm oʻz mavjudligi orqali ikkinchi ming yillik soʻngiga kelib aynan madaniyatni kishilik jamiyatining yangilanishlari roʻy beradigan soha boʻlishligini isbotladi”[4]. Zamonaviy ijtimoiy tadqiqotlarda inson kapitaliga innovatsiyalarning taʼsiri oʻrganilar ekan, uning fenomenini oʻrganish texnik-iqtisodiy muhitning tor doirasi bilan cheklangan. Bugungi kunda shakllanib borayotgan inson kapitali omilini madaniyat makonida oʻrganishga boʻlgan urinishlar ham jamiyat hayotida murakkab yaxlit ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida koʻrib chiqishdan yiroqlashdi. Bizning nazarimizda ushbu fenomenlar “texnik yangilik”[5], “rivojlanish vositasi”[6] iboralari sifatida talqin qilinib, uning qaysidir maʼnoda atrof-muhit tomonidan anglashga boʻlgan kechikishlar sabab boʻlishi mumkin. Etnosotsiologik tadqiqotlarda ijtimoiy-madaniy paradigma pozitsiyasi oʻziga xos oʻrin tutib, uning ilmiy asosini A.Veber, P.Sorokin, A.Axiyezer, N.Lapinlarning ilm