ИСПОЛНЕНИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ФОЛЬКЛОРА

Аннотация

This article provides detailed information about Karakalpak folklore, its performance skills, history, collection of oral literature of Karakalpak from among the people, epics, oral creations. Key words: Folklore, folk art, epics, genre, scientists, skills. ИСПОЛНЕНИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ФОЛЬКЛОРА Аннотация. В данной статье дана подробная информация о каракалпакском фольклоре, его исполнительском мастерстве, истории, собрании устной литературы каракалпаков из народа, былинах, устном творчестве. Ключевые слова: Фольклор, народное творчество, былины, жанр, ученые, ремесла. Folklor termini inglis tilinen alıng’an bolıp, so’zbe-so’z awdarg’anda xalıq danalıg’ı, xalıq do’retiwshiligi degendi an’latadı. (folk – xalıq, lore – danalıq) ha’m ol xalıq aralıq terminge aylanıp ketken. Qaraqalpaq tilinde folklor menen qatar xalıq do’retiwshiligi so’z birikpesi sın’ar termin sıpatında o’nimli qollanıladı. Onı geyde awızeki a’debiyat degen termin menen de ataydı. Folklor (xalıq do’retiwshiligi) o’zinin’ kelip shıg’ıwı boyınsha uzaq da’wirlerge yag’nıy, mifologiyalıq da’wirlerge barıp taqaladı. Qaraqalpaq folklorı mazmunı, tematikası, ko’rkem formaları jag’ınan da ku’ta’ bay, ra’n’beren’, ko’p tu’rlerge, janrlarg’a bo’linedi. Folklordın’ tu’rlerge, janrlarg’a jikleniwi onın’ uzaq evolyutsiyalıq rawajlanıwı dawamında ju’z beredi. Sonlıqtan folklorlıq shıg’armalardın’ ishinde adamzattın’ rawajlanıwının’ barlıq tarıyxıy da’wirlerinin’ qatlamları, elementleri bar (mifologiyalıq, diniy, tariyxıy, etnografiyalıq, sotsiallıq, h.t.b.). Qaraqalpaq folklorı da usı tiykarda tu’rlerge bo’linedi. Qaraqalpaq awızeki a’debiyatının’ xalıq awzınan jıynalıwı, tekstologiyalıq jaqtan islenip baspadan shıg’arılıwı XX a’sirdin’ birinshi yarımında iske asırıladı. Onın’ da’slepki jıynawshıları ha’m tu’rlerge bo’lip izertlewshileri N.Da’wqaraev, N.A.Baskakov, Q.Ayımbetov, O.Kojurovlar boldı. 1950-1960- jılları qaraqalpaq folklorının’ tu’rleri boyınsha N.Japaqov, İ.Sag’ıytov, Q.Maqsetov, A’.Ta’jimuratov, Q.Ma’mbetnazarov, N.Kamalov, A’.Alımov, T.Niyetullaev, M.Nizamatdinov h.t.b jumıs alıp bard.Folklorlıq shıg’armalardın’ xalıq arasında tarqalıwı ha’m a’sirler boyı a’wladtan a’wladqa o’tip jasawı olardın’ atqarıwshılarına baylanıslı bolıp keledi. Atqarıwshılar tın’lawshılardın’ tilegine, tu’siniklerine ha’m zamannın’ talaplarına qaray o’zleri atqarıp otırg’an shıg’armalarg’a o’zgerisler kirgizip baradı. Qaraqalpaq folklorının’ atqarıwshıları ko’p bolg’an. Erteklerdi, an’ızlardı, miflerdi, ku’ldirgi a’n’gimelerdi qatıqulaq, yadıkesh, syujet toqıw ha’m onı bayanlaw uqıbı joqarı, tilge sheshen adamlar aytatug’ın bolg’an. Olar o’zleri aytqan a’n’gimelerdi qızıqlı mag’lıwmat sıpatında g’ana emes, al olardı ko’rkemlep, obrazlı etip aytıp bergen. Na’tiyjede 2 86 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ olardın’ aytqan a’n’gimeleri ko’rkem shıg’arma da’rejesine ko’terilgen. Qaraqalpaq awızeki do’retiwshiliginin’ en’ salmaqlı janrlarının’ biri da’stanlar bolıp tabıladı. Da’stanlar u’lken eki toparg’a-batırlıq da’stanlar ha’m ashıqlıq da’stanlar bolıp bo’linedi. Batırlıq da’stanlardı qıyqalap shertetug’ın muzıka a’sbabı qobız benen belgili namalarg’a salıp jırawlar aytqan. Jırawlar sonday-aq kishi ko’lemli poetikalıq janrlar bolg’an didaktikalıq, filosofiyalıq mazmung’a iye termeler ha’m tolg’awlardı da atqarg’an. Ashıqlıq (liro-epikalıq) da’stanlardı duwtar a’spabı menen baqsılar aytqan. Baqsılar sonın’ menen birge didaktikalıq, ashıqlıq, tariyxıy, sotsiallıq mazmundag’ı lirikalıq qosıqlardı da atqarg’an. Jırawshılıq-qaraqalpaqlar xalıq bolg’alı berli birge kiyatırg’an ko’p a’sirlik da’stu’rlerge iye eski o’ner. "Alpamıs", "Qoblan", "Ma’spatsha", "Qırq qız", "Edige" sıyaqlı qaharmanlıq da’stanlar jırawlardın’ atqarıwında taraldı ha’m bizin’ da’wirimizge shekem kelip jetti. Qaraqalpaqlardın’ jırawshılıq mektebi XIV a’sirde jasag’an ullı jıraw Soppaslı Sıpıra jırawdan baslanadı. Onın’ jolın AsanQayg’ı, Dospambet, Shalkiyiz, Mu’yten jırawlar, XVIII-XIX-a’sirlerde Jiyen jıraw, Qazaqbay jırawlar dawam ettirgen. XX-a’sirdegi jırawshılıq mektebinin’ iri wa’killeri O’giz jıraw (Xojambergen Niyazov, l884-1954), Qurbanbay jıraw Ta’jibaev (1876-1958), Esemurat jıraw Nurabıllaev (1885-1979), Qıyas jıraw Qayratdinovlar (1903-1974) bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq baqsıshılıq o’nerinin’ XIX a’sirdegi iri wa’killeri Aqımbet baqsı, Muwsa baqsılar bolıp tabıladı. Qaraqalpaq xalqı su’yip tın’laytug’ın "Muwsa sen yarı", "Arıwxan" namaları Muwsa baqsının’ atı menen baylanıslı. XX a’sirde baqsıshılıq o’neri Japaq baqsı Shamuratov (1993-1973), Esjan baqsı Qospolatov (1904-1952) A’met baqsı Tariyxov (1923-1991), Genjebay baqsı Tilewmuratovlar dawam ettirdi. Muwsà bàqsı (1863 — 1907). Qàràqàlpàqtıń eń àtàqlı bàqsılàrınıń birinen esàplànàdı. Ol Aqımbet bàqsınıń shákirti, kóp jıllàr dàwàmındà onıń izine erip, onnàn sàz shertiwdi úyrengen. Onıń «Muwsà sen yàri» nàmàsı xàlıq àràsındà keńnen belgili. Onı