radioactive damage. Марказий Осиё халқларининг барқарор турмуш тарзини таъминлашда ҳамкорликни янада ривожлантириш муҳим омил сифатида

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада Марказий Осиё давлатлари минтақавий ва халқаро республикалари ўртасидаги ўзаро муносабатларни ҳамкорлик, ривожланишида фавқулодда вазиятлар бўйича турли фавқулодда вазиятлар, кўринишдаги офат ва ҳалокатларнинг олдини олиш хавфлар, хатарлар, борасидаги ҳамкорлик ишларига эътибор қаратилган. техноген тусдаги ҳалокатлар, табиий ва экологик тусдаги офатлар, 1 Senior teacher, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2023) / ISSN 2181-1415 гидротехник иншоотлар, радиоактив зарарланиш Дальнейшее развитие сотрудничества – важный фактор для обеспечения стабильного образа жизни народов Центральной Азии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье основное внимание уделяется развитию региональное и взаимоотношений между странами Центральной Азии и международное сотрудничеству в области предотвращения разного рода сотрудничество, катастроф и аварий при чрезвычайных ситуациях. чрезвычайные ситуации, риски, опасности, техногенные катастрофы, природные и экологические катастрофы, гидротехнические сооружения, радиоактивные повреждения. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев шу йилнинг 14-15 сентябрь кунлари Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Душанбеда бўлиб ўтган учрашувида ҳамда БМТнинг 19-20 сентябрь кунлари бўлиб ўтган 78- сессиясида сўзлаган нутқида дунёда юз бераётган глобал таҳдидлар ҳамда уларнинг ечимлари ҳақида сўзлаб, улардан бири ва инсониятга жуда катта хавф бўлиб бораётган иқлим ўзгариши, биоранг-барангликнинг йўқолиб бораётгани ҳамда атроф-муҳитни ифлосланиши ҳақида ҳам тўхталиб, юз бериши мумкин бўлган ва лекин ўз таъсирини ҳозирданоқ кўрсатаётган хавфларнинг минтақада олдини олиш ҳақида бир қатор таклифларни илгари сурди. Маълумки, Марказий Осиё энергия ва минерал ресурсларга бой, маданий- гуманитар ва улкан инсон капиталига эга. Шу билан бирга, минтақада субъектив ва объектив характерга эга бўлган хавфлар ҳам мавжуд. Булар: • аввало халқаро терроризм, экстремизм, гиёҳванд моддалар ҳамда одам савдоси, шунингдек сиёсий-иқтисодий таъсирлар марказига айланиб қолиши; • иккинчи томондан, Марказий Осиё мамлакатларида истиқомат қилаётган халқлар турмуш тарзига бевосита хавф солаётган, яъни собиқ иттифоқдан “мерос” бўлиб ўтган антропоген характерга эга бўлган фавқулодда вазиятлар хавфи; • учинчидан, табиий хусусиятга эга бўлган фавқулодда вазиятлар хавфларининг мавжудлиги ҳам минтақа мамлакатларида ўзаро ҳамкорлик ишларини янада оширишни талаб қиладиган зарурий сабаблар ҳисобланади. Марказий Осиё мамлакатлари мустақилликдан сўнг ўз давлат чегараларига эга бўлгани билан, уларни яхлитликда ушлаб турувчи қатор субъектив ва объектив омиллар мавжуд. Булар аввало, минтақа халқларининг ўтмиши, урф-одати, анъана ҳамда қадриятлари, келиб чиқиши ва тили билан бир-бирларига яқин бўлса, иккинчи томондан, минтақадаги географик, геологик, гидрометеорологик, 94 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2023) / ISSN 2181-1415 гидрологик каби ҳолатлар республикаларни яхлит ҳудуд сифатида биргаликдаги ҳаракатини тақозо этади. Маълумки, Марказий Осиё республикаларининг умумий ер майдони 4 млн. 200 минг км.2 ни ташкил этади. У қуруқ (аридли) географик ҳудудда жойлашган. Қиши совуқ, ёзи иссиқ, ёғин кам бўладиган континентал ўлка. Сувлари ташқарига чиқиб кетмайдиган, гидрографик жиҳатдан яхлит берк ҳудуд. Геологик жиҳатдан эса улар туронплитасида жойлашган. Шунингдек, минтақадаги табиий ресурсларнинг ўзаро таъсири ҳам яққол кўринади. Минтақанинг тоғли ҳудудларида йирик сув ҳажмига эга бўлган 315 та табиий кўл, 1200 та гидротехник иншоот, радиоактив чиқиндилар кўмилган омборхоналар, юзлаб ёнғин-портлаш хавфи мавжуд объектлар фаолияти бу ҳудуддаги яшаётган халқлар турмуш тарзига маълум маънода ўзига хос хавф солувчи омиллар ҳам ҳисобланади. Минтақа мамлакатларининг Ўрта ер денгизи – Осиё сейсмик камарида жойлашгани ва бу камарда дунёда юз бераётган ер силкинишларининг 15% тўғри келиши, айниқса, ушбу ҳудудда юз бераётган Ер силкинишларининг гипоцентри 70 км. гача чуқурликда бўлиши катта хавф манбаларини пайдо қилади. Мамлакатимиз ҳудудида 9 баллгача Ер силкиниши юз бериш эҳтимолининг мавжудлиги ҳамда республикада лёсс тупроқли жойларнинг кўплиги ва тупроқ намлигининг ортиши натижасида мустаҳкамлигининг йўқолиб бориш хусусиятининг ортиши, бу шаҳарсозлик ва йирик иншоотлар барпо этилишида алоҳида ёндашувни талаб этади. Шу маънода, минтақа мамлакатларида кучли ер силкинишларини ўрганиш, оқибатларини камайтириш мақсадида махсус институтлар билан бирга Кучли ҳаракатлар махсус хизмати ташкил этилган. Ушбу хизматлар, ўзбекистонлик ва қирғизистонлик олимларнинг сейсмик хавфлар билан боғлиқ оқибатларни камайтириш мақсадида ҳамкорликда олиб борган илмий изланишлари хулосасига кўра, минтақада қуйидаги тадбирларни амалга ошириш лозим. Булар: - жамоатчиликни фавқулодда вазиятлар бўйича маълумотлилик даражасини кўтариш; - шаҳарлар инфраструктурасининг заиф жо