МЕТОДЫ РАЗВИТИЯ СВЯЗНОЙ РЕЧИ НА ОСНОВЕ ВЕРБАЛЬНО-КОММУНИКАТИВНОГО ПОДХОДА К МАТЕРИАЛАМ УЧЕБНИКА

Аннотация

Methods for the development of connected speech on the basis of a verbal- communicative approach to textbook materials work on words, phrases and sentences in the formation of connected speech of Primary School students occupies a special place. Key words: word, phrase, sentence, speech culture, motivation, vision for reading, introducing reading, learner reading, Mutola culture. МЕТОДЫ РАЗВИТИЯ СВЯЗНОЙ РЕЧИ НА ОСНОВЕ ВЕРБАЛЬНО-КОММУНИКАТИВНОГО ПОДХОДА К МАТЕРИАЛАМ УЧЕБНИКА Аннотация. Методы развития связной речи на основе вербально- коммуникативного подхода к материалам учебника особое место в формировании связной речи младших школьников занимает работа над словом, словосочетанием и предложением. Ключевые слова: слово, фраза,предложение, культура речи, мотивация, видение для чтения, вводное чтение , обучающее чтение, культура чтения. Бошланғич синф ўқувчиларининг боғланишли нутқини шакллантиришда сўз, ибора ва гап устида ишлаш алоҳида ўрин тутади. Бугунги кунда тил ўргатиш ғоясини нутқий фаолият сифатида амалга оширишга доир янги дастурлар жуда кўп. Шу боис ўзбек тили ва адабиёти, тарих, мусиқа, тасвирий санъат каби фанлар интеграциялашган дарслар ташкил этилмоқда. Бадиий матнни ўрганишда ўқувчиларнинг нутқ фаолиятини такомиллаштиришга доир ёндашувларни киритиш орқали самарали дарслар олиб борилмоқда. Ўқувчилар томонидан коммуникатив мақсадлар учун зарур бўлган тил бирликларини ўзлаштириш турли фикр, ҳис-туйғуларини ифодалаш ва ўқувчиларда тил ижодкорлиги салоҳиятини уйғотиш усулларини ишлаб чиқишни талаб этади. О.Мўминова томонидан инсонлар ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг асослари тадқиқ қилинган изланишларида вербал, новербал ва паралингвистик таъсир каби воситаларнинг нутқ ўстиришдаги ўрни белгиланади. Жумладан, бунда атрофдагиларни сўзларга ишонтириш, руҳлантириш ва шу асода ҳаракатга ундаш, шундан сўнг яхши таассурот қолдириш муҳимлиги баён этилади [2; 115-б]. 1 56 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Кўринадики, булар нутқий жараённи янада фаоллаштириб, ўзаро муносабатларни янада таъсирчан, яқинроқ ва мазмунли бўлишига ёрдам беради. Бошланғич синф ўқувчилари нутқини ривожлантириш мазмуни ахборотни қабул қилиш, етказиш, тил воситаларидан мақсадга мувофиқ фойдалана билишни назарда тутади. Бунда методист С.Тажбенова томонидан назарий тушунчаларни ўзлаштириш ва амалда қўллашга ўргатишда ўқувчиларнинг оғзаки ва ёзма нутқидаги хатоларни эътибордан четда қолдирмаслик боғланишли нутқ ўстириш тамойилларидан бири сифатида ажратилади [3; 63-б.]. Бошланғич синфларнинг “Ўзбек тили” ўқув фанидан давлат таълим стандартларида қуйидагилар белгиланган: “ўрганилаётган мавзулар доирасида 900–1000га яқин сўзни фаол ўзлаштириш ва тингланган мавзу ва вазиятлар доирасида ҳажми 50тагача сўздан иборат бўлган матннинг мазмунини тушуна олиш; ўзбек болалар ёзувчиларининг ҳажми 30– 60тагача сўздан иборат бўлган шеърларидан 20–25тасини, ўзбек халқ оғзаки ижодидан 20– 25та топишмоқ, мақол, тез айтишларни ёддан билиш, ўзбек халқ эртакларидан 8–10тасини ўқиш ва қисқача мазмунини эслаб қолиш; тинглаб ёки ўқиб эслаб қолинган ҳажми кўпи билан 40–50 тагача сўздан иборат матннинг тўла мазмунини ёки қисқартирилган ҳолда асосий мазмунини ҳикоя қилиб бериш; ўзлаштирилган сўзлар доирасида ўз фикрларини тасвирга таянган ёки таянмаган ҳолда ҳажми 20–50та сўздан иборат матн тарзида баён этиш; ҳажми 30–50та сўздан иборат ўқилган ёки тингланган матн мазмунини тўлиқ ёки қисқартирилган ҳолда ёзма равишда баён этиш; ҳажми 30–60 сўздан иборат матндан керакли маълумотни олиб, унга режа тузиш ва ёзиш; ўзи, ота-онаси, оиласи, мактаби, дўсти, шуғулланаётган иши, кўрган фильми ёки спектакли, ўқиган китоби ҳақида ҳажми 20–40 сўздан иборат ёзма маълумот бериш; ҳажми 35–50тагача сўздан иборат диктант ёзиш талаблари қўйилади” [4; 29–31-б.]. Қорақалпоғистон умумтаълим мактабларида боғланишли нутқни ривожлантириш икки тиллилик шароитига тўғри келади. Бунда қуйидагилар фарқланади: а) сўз устида ишлаш; б) ибора ва гап устида ишлаш; в) боғланишли нутқ устида ишлаш. Бу ишларнинг барчаси баравар ривожланмоқда, гарчи улар бир вақтнинг ўзида субординация муносабатларида бўлса-да, сўзлар жумлалар учун, боғланишли нутқ учун материал беради. Ҳикояга тайёргарлик кўрилганда, иншога тайёргарлик ишларидаги каби сўз, ибора ва жумлалар устида иш олиб борилади. Ҳар қандай тилнинг сўз бойлиги ички тузилиши ва ўзаро муносабатлар нуқтаи назаридан тизимни ташкил этади. Замонавий ўзбек тилининг сўз бойлиги жуда мураккаб тизимдир. Келиб чиқиши, ишлатилиш соҳаси ва услубий аҳамияти жиҳатидан фарқ қилувчи сўзлар гуруҳларидан иборат. Тизим муносабатлари сўзларнинг бошқа гуруҳларига ҳам хосдир. Ўзбек тили лексикаси бизга ўзбекча сўзларнинг мураккаб ва хилма-хил мазмунига чуқур кириб бориш имконини беради. Бу эса миллий мактаб учун жуда муҳим. Нутқ ўстириш ишлари нафақат, сўз устида ишлаш машқлари, балки ҳикоя, тасвирий ва муҳокама харатеридаги матнлар билан ишлаш орқали ҳам амалга ошади. Бу эс