РАБОТА НАД ЗНАЧЕНИЯМИ СЛОВ НА УРОКАХ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ

Аннотация

Because of the importance of the role and role of a direct teacher in the education of a child in the lessons of the Uzbek language of the primary classes, it is assumed to grow their speech in a munatazam manner. Key words: National language, speech, pronunciation, speech cultivation, education, environment, thought. РАБОТА НАД ЗНАЧЕНИЯМИ СЛОВ НА УРОКАХ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ Аннотация. Работа над значениями слов на уроках узбекского языка начальных классов так как роль и роль непосредственного учителя в воспитании и образовании ребенка значительны, то требуется систематическое развитие их речи. Ключевые слова: национальный язык, речь, произношение, развитие речи, образование, среда, мысль. Ҳар қандай жамиятнинг ривожланиши миллий тилни ислоҳ қилиш билан ҳам белгиланади. Миллий тилнинг ижтимоий-руҳий жараён билан узвий боғлиқ ҳолда тараққий этиши кўп ҳолларда ўзлашган сўзлар эвазига ҳам юз беради. Негаки, бола таълим- тарбиясида бевосита ўқитувчининг ўрни ва роли аҳамиятли бўлгани боис уларнинг нутқини мунатазам равишда ўстириб бориш тақозо қилинади. Қорақалпоқ синфларида “Ўзбек тили” (Давлат тили) фани ўқувчиларга фақат нутқ ўстириш учунгина ўтилмайди, балки уларнинг тўғри талаффузини шакллантириш билан биргаликда ёзма нутқини ўстиришга ҳам қаратилади. Х.Мухитдинованинг таъкидлашича, мамлакатимизда таълим қозоқ, қирғиз, туркман ва қорақалпоқ тилларида олиб борилиши кўзда тутилса, уларга нисбатан ўзбек тилини хорижий тил сифатида ўқитиш тушунчасини қўллаш ўринли эмасдек туюлади. Олиманинг таълим рус тилида олиб бориладиган гуруҳларда турли миллат вакиллари, ҳатто ўзбеклар ҳам таълим олиши ўзбек тилини давлат тили сифатида ўқитиш ҳақидаги хулосалари ҳақиқатга яқиндир [4]. Шу ўринда методист Н.Умарованинг қуйидаги фикрларига қўшилишни зарур деб биламиз: “...Русийзабон талабаларга ўзбек тилининг чет тили сифатида ўқитилишини, бизнингча, оқлаб бўлмайди. Албатта, ўзбек тилини ўқитиш жараёнида чет тилини ўқитишдаги илғор метод ва технологиялардан оқилона фойдаланиш мақсадга мувофиқ. 1 49 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Лекин талабалар ўзбек тилини нутқий муҳит шароитида ўзлаштиришлари мумкинлигини, давлат тилини мактабда ўргана бошлаганликларини (айримлари ҳатто мактабгача тарбия муассасаларидан бошлаб ўрганаётганликларини) инобатга олиш керак” [5; 133-б.]. Таълим қорақалпоқ тилида олиб бориладиган бошланғич синфларда одатда, ўзбек тили 2-синфдан ўтилишини инобатга олсак, муаммога аниқ ечим топилгандек бўлади. Айнан ўқувчилар ўша даврда атрофидаги оламдан жуда кўплаб янгиликларни қабул қилишга мойил бўлади. Бу вақтда ўқувчи мустақил фикрлаш тарзига одатланса, нарса- буюмларнинг номларини тўғри талаффуз қилса, матнни бехато ёзса, эшитган сўзларини мулоқот давомида эркин қўллашга ўзида куч топади. Қорақалпоғистон таълим тизимида белгиланган расмий тил қорақалпоқ ва ўзбек тилидир. Қорақалпоқ синфларида ўзбек тилига, ундаги сўзларнинг маъноларини ўзлаштиришга эътибор берилса, шундагина мақсадга тўғри мўлжал олинган бўлади. Бунда ўқитувчидан фаоллик талаб этилади. Чунки, ўқитувчи ҳар бир машғулотга тайёрланган вақтида ёш хусусияти ва синфнинг ўзлаштириш даражасидан келиб чиққан ҳолда дастур асосида иш олиб бориши лозим. Масалан, булар қайси шаклда амалга оширилади: биринчидан, ўқитувчи мавзуни аниқ ва пухта режа асосида ташкил қилиши; иккинчидан, мавзуга оид манбаларнинг ишончилилигини қайта текшириши; учинчидан, мавзуга оид талаффузи қийин сўзларни ўйин ва кўргазмалилик тарзида юзага чиқариши; тўртинчидан, мавзуга оид луғатлар тузиб ва улар ёрдамида бола хотирасига сингдириб бориши керак бўлади. Нутқий фаолият билан боғлиқ тадқиқотлар, хусусан, М.Аҳмаджонованинг илмий ишида нутқнинг яхши ривожланиши киши фаолиятининг зарур воситаларидан бири эканлиги таъкидланади. Шунинг учун нутқ муваффақиятли таълим омили эканлиги, болани кичиклигиданоқ тўғри талаффузга ўргатиш муҳимлиги, бу жиҳатлар луғат иши, синтактик қурилиш ва боғланишли нутқни ўзлаштиришга хизмат қилиши ўз ифодасини топади [1; 124–129-б.]. Дарҳақиқат, келтирилган маълумотда икки жиҳат эътиборимизни жалб қилади, биринчидан, боғланишли нутқ табиатан бола тасаввурларининг ўсиб-улғайиб боришида аҳамият касб этса, иккинчидан, уни тарбия қилаётган муҳит ва оила ўртасидаги алоқа, муносабат амалга ошади. Айниқса, бола уйда ёлғиз қолган пайтлари, ўзининг истаклари кетидан эргашади, телевизор томоша қилади, ўйинчоқ ўйнайди, расм чизади. Демак, нутқий кўникмани ҳосил қилиш жараёнида ота-она болага мунтазам ва оптимал даражада эътибор қаратиб, унинг нима билан машғул бўлаётганига қизиқиши шарт. Зеро, мулоқот, оиладаги муҳит, жонли парвариш, эътибор биринчи галда бола дуёнқарашига тез таъсир қиладиган, таъсирчан воситаларни жалб этишни талаб қилади. Х.Мухитдинова нутқий кўникмалар ўқиш, тинглаб тушуниш, гапириш ва ёзувни эгаллаш асосида юзага келиши, ўқувчилар иккинчи тилни ўрганиш даврида ўзлаштирган билимларини нутқий фаолиятда мустақил қўллай олиши нутқий ко