ХУДОЖЕСТВЕННЫЕ ДЕТАЛИ В РАССКАЗАХ ШУКУРА ХОЛМИРЗАЕВА

Аннотация

The article analyzed artistic details and their place in the story on the basis of the stories of Shukur Kholmirzayev. Key words: detail, form, subject, psychological, image, story, content, speech, portrait. ХУДОЖЕСТВЕННЫЕ ДЕТАЛИ В РАССКАЗАХ ШУКУРА ХОЛМИРЗАЕВА Аннотация. В статье были проанализированы художественные детали и их место в рассказе на основе рассказов Шукура Холмирзаева. Ключевые слова: деталь, форма, тема, психологический, образ, рассказ, содержание, речь, портрет. Badiiy asarlarda detallar turli xil shakllarda qo‘llaniladi. Detalning predmet detal, ruhiy detal, nutqiy va portretik kabi turlaridan ko‘p foydalaniladi. Badiiy asarda eng bir kichik detal ham voqea rivojini tubdan o‘zgartirib yuborishi mumkin. Qahramon nutqining o‘ziga xos qilib ko‘rsatishi asarda obrazlar xarakterini ochib berishda tub burilish yasaydi. Portretik detallar esa qahramonning tashqi qiyofasini ko‘rsatadi. Shukur Xolmirzayevning “Olam tortishish qonuni” hikoyasida Husan akani to‘lachadan kelgan, o‘zidan katta kishini ( mansabi katta ) ko‘rganda qisilib turadigan, qo‘li ko‘ksida bir odam sifatida tasvirlaydi. Uning o‘z olami bor edi, hattoki farzandi vafot etganda ham uyiga keladigan nozik mehmonlar haqida o‘ylaydi. Vafot etar chog‘ida esa o‘g‘ining ruhiga u dunyoda sen yolg‘iz eding,bu dunyoda men yozg‘iz edim- deb shivirlaydi. U doim o‘zligini, insonlar orasida qadrini topishga intiladi. Aynan birgina qimtinib turish orqali yaratilgan portret detalining o‘ziyoq kitobxon berajak ming bir savolga javobni o‘zida jamlagandek go‘yo.Asardagi predmet detali Husan aka feldsher bo‘lib ishlaydi. Hikoyachiga Husan aka ukol qiladi, ammo ukol unga yomon ta’sir qilib butun badaniga toshma toshib ketadi. Aynan ukol detali ham obraz xarakterini ochib beradi. U butun jamiyat tomiriga o‘z dunyosining ineksiyasini quymoqchi bo‘ldi ammo bunga jamiyat aks ta’sir ko‘rsatdi. Nutqiy detal: “Barcha mehmonlar kelishdi..Jamoa xo‘jaligi direktori…Vrachlar..Brigadirlar...Bo‘lim mudirlari faqat siz yo‘qsiz. Shunday bo‘lmaptida”. Husan aka tomonidan aytilgan bu so‘zlar qahramon xarakteridagi o‘ziga xoslikni namoyon qiladi. U doim bor budini sarflab o‘z tabiri bilan aytganda ‘nozik odamlarni uyiga mehmonga chaqiradi, dabdabali dasturxon yozadi, keyin esa bir necha oy yeyishga nonga puli ham qolmay, ko‘chada ko‘rinmay yuradi. Hikoyachida Husan akaning bu xatti-harakatlariga nisbatan achinish hissi paydo bo‘ladi. U vafot ertar chog‘ida o‘sha insonlar uning yonida lekin endi unga buning qizig‘i yo‘q. Endi u o‘z dunyosi eshiklari kalitini ochilishini kutib turar edi. Shukur Xolmirzayev hikoyalarida 1 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qo‘llanilgan har bir so‘z hikoya mazmuni, unda yuritilajak fikr tizgini, g‘oya sermazmunligini ochib berishga hizmat qiladi. Surxon elining farzandi bo‘lgan bu ijodkor o‘sha yurt ruhini, obi havosini asarlariga singdiradi. Badiiy adabiyotda detallar nishonga tegishi aniq bo‘lgan miltiq vazifasini bajarishi lozim. Detallarning turlari ko‘p bazi yozuvchi o‘z asarida qahramonini gapirtirib qo‘yib, bazilari esa ma’lum predmet orqali hikoyalar umuman olganda asar haqida aytar so‘zini aytadi. Shukur Xolmirzayevning “Zov ostida adashuv” hikoyasini olaylik yeti yoshli bola, otasi,onasi,singlisi. Otasi cho‘pon, onasi sigir sog‘uvchi predmet detalining o‘ziyoq bolaning yaqinlari chorvachilik bilan shug‘ullanishiga ishora qilmoqda. Hikoyada o‘tovimiz Zovboshidan besh-olti chaqirim narida kungay betida edi. Ko‘chlarmiz aravaga ortilga men ,singlim va onam arava ustida o‘tirar edik deyiladi .Arava detalining o‘ziyoq uzoq qishloq joylarda tog‘- yon bag‘irlarida yuz berayotgsn voqea hodisa haqida hikoya qilinayotganini sezish mumkin. Hikoya qahramoni agar Zovboshiga biror echkimi tushib ketadigan bo‘lsa uni qidirishni to‘xtatishlari, chunki Zovboshi juda chuqur va bo‘rilar ko‘p bo‘lishini eshitganini aytadi.Inson har qanday sharoit va mashaqqatlarga qaramasdan hayotni sevishi, Xudo yaratgan barcha yaratiqlarni muqaddas bilishi lozim. Bu hikoyada ham o‘tov qurib yozlik uyda yashagan tog‘lik aholi hayoti, ular boshidan o‘tgan turli xil voqaealardan biri haqidadir. Ular bu o‘tovda yozda yashashadi . Har bir narsaning o‘z nihoyasi, o‘z yakuni bor deganlaridek, yoz nihoyasiga yetadi . Kunlar soviydi, butun oila o‘z uyiga yo‘l oladi. Otam o‘ta kamgap edi- deydi bola. Bu xarakter detalining o‘ziyoq bola atrof- muhit bilan o‘z bilganicha tanishgan, ota o‘z dunyosi bilan ovvora. G‘oyo u boshqa dunyo odamidek. Tuman ostida qolgan tog‘ yon- bag‘ridan o‘z qishloqlariga ketayotgan oila havo o‘ta namligidan aravamiz yurmay qoldi. Birinchi aravadan onam, keyin men, undan so‘ng singlim tushdik. Otam esa aravani haydash bilan band edi deyiladi. Bola o‘ziga notanish bo‘lgan tumanli olamda onasining ogohlantirishiga qaramasdan otasi yoniga bormoqchi bo‘ladi. Hayotga kelgan chog‘imizda bizni bu dunyodagi farishtadek kutib olishib, turli so‘qmoqlada biz bilan