ГЕНЕЗИС ОБРАЗА ИНТЕЛЛИГЕНТА В УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ

Аннотация

This article reflects on the image of the intellectual and the genesis of the image of the intellectual in Uzbek literature. The first manifestations of the image of the intellectual artistic works were interpreted in reverse. Key words: Fiction, artistic image, intellectual personality, scientist Man, myth, folk oral creativity, ageographic works. Adabiyotning insonni ruhiyatini poklovchi axloqini tarbiyalovchi tafakkurini o‘stiruvchi buyuk mo‘jizadir. U misilsiz fikrlar g‘oyalar manbai hisoblanadi. Unda turli zamonlarda yashagan turli xarakterdagi kishilarning fikrlari, o‘ylari, orzu-umidlari, jamiyatdagi falsafiy, diniy, siyosiy qarashlari aks etgan bo‘ladi. M.Gorkiy ta’rifi bilan aytganda, adabiyot “insonshunoslikdir”. Inson va uning dunyosini so‘z vositasida tasvirlash san’atidir. Parvardigor olamlarni yaratar ekan asl maqsadi inson edi. Olam Parvardigorning husn-u jamoli uchun ko‘zgu bo‘lsa, inson bu ko‘zguning mahzaridir. Yaratganning qudrati, ilm-u karomati, sir-u asroridir. Ollohning ilmi va ishqining xazinasidir. Shu ma’noda insonshunoslik bo‘lgan adabiyot boshqa san’at sohalaridan murakkab va muqaddasligi bilan ahamiyatli. Adabiyot iste’dodlari orqali insonni tarbiyalaydi. Uning dunyoqarashini saviyasini, didini, ezgulik va yovuzlikka doir munosabatini yuksaltiradi. Davrlar o‘tishi bilan adabiyotning obrazlar tizimida ham o‘ziga xos evrilishlar, yangilanishlar yuz berdi. Har qanday adabiyot o‘z davrining ko‘zgusi. Ma’lum bir ma’noda o‘sha davr tafakkurini, yashash davrini aks ettiradi. Shu sababli har bir davr ijodkorlari o‘z yaratgan qahramonlari bilan adabiyot olamida buyuklik kasb etgan. Adabiyot hamisha odamlarni hayoti, ong-u shuurini yuqori ko‘tarishga, o‘zligini anglashga undaydi. Shunday ekan badiiy adabiyot olamida odamlarni oldinga boshlaydigan, ibrat bo‘larlik qahramonlar yaratish dolzarb bo‘lib kelgan. Adabiyotda xalq intilgan, ishongan ziyoli qatlami borki, ular har davr uchun muhim vazifalarni bajaruvchisi hisoblangan. 1 23 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ziyoli arabcha “ziyo” ya’ni nur tarqatuvchi ulashuvchi fikri ravshan, ongli, kimsa degan ma’noni bildiradi. Hatto ba’zi bir xalqlar biz tushungan ma’nodagi ziyoli so‘zi o‘rniga “oydin”, “oydinlar” deb ataydi. Masalan, turklarda bu atama keng tarqalgan. Bundan tashqari, “intelgent”, “intelgentsiya” (lotincha intellestus so‘zidan olingan) atamasi aql, zakovat, ong, idrok, insonning fikrlash qobiliyati, degan ma’noni anglatadi. Lug‘atlarda ko‘rsatilishicha, “intelligentsiya” “professional tarzda aqliy mehnat bilan shug‘ullanadigan va buning uchun zarur bo‘lgan maxsus ma’lumotga ega ijtimoiy tabaqa”. Bunga injenerlar, texniklar, tibbiyot xodimlari, o‘qituvchilar, huquqshunoslar, fan va san’at arboblari ham kiradi. Bu ta’rif, umuman, to‘g‘ri, biroq uning istisnolari ham bor. “Hayotda maxsus ma’lumotga ega bo‘lmagan, aqliy mehnat bilan shug‘ullanmaydigan, lekin aql-zakovati o‘tkir, teran fikrlaydigan, narsa va hodisalarning mohiyatini chuqur idrok etaladigan oddiy odamlar ham tez-tez uchrab turadi”.1 Insonning tabiat va olam haqidagi tasavvurlaridan iborat bo‘lgan dastlabki mifologik tafakkurlar zamirida ham qadimgi ajdodlarimizning olamni tushunishga va olamda o‘z o‘rnini anglashlariga bo‘lgan intilishlarini aks ettiradi. Shunga ko‘ra, mifologiya insoniyat ma’naviy tarixining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ibtidoiy tafakkur shaklida dastavval shunday obrazlar yaratildiki, bular xalq ishonchini, e’tiqodi ramziga aylandi. Bu хil obrazlar ma’budlar, хudоlar, hоmiy kultlar, titan, pahlavоn, asоtir, pirlar, muqaddas kuchlar ko‘rinishida o‘z aksini topdi. Ularning har biri o‘zida timsоliy ma’nо tashib, urug‘, elat, qabila ishоnchi, e’tiqоd madadkоriga aylangan. Afsоna namunalari qadimgi turkiy qavmlar оrasida yaratilgan tariхiy manbalar, yodnоmalar, “Avеstо” tarkibi, islоm suralarida bizgacha yеtib kеlgan. Mazkur tip оbrazlarning ijоbiy namunalari ezgulik atо etuvchi tinchlik, оsuda hayot, ezgulikni ulug‘lash, yovuzlikni qоralash kabi yеtakchi g‘оyalarni ilgari suradilar. Ibtidоiy tushunchalarga ko‘ra g‘ayritabiiy hоdisalarga ta’sir ko‘rsatuvchi ma’budlar, ilоhlar, vоqеlikka e’tiqоd zaminida paydо bo‘lgan irim-sirim, urf-оdat, qadimiy dunyqarash, tasavvurlar zamirida yaratilib shakllangan mazkur mifоlоgik оbrazlarning har biri ijtimоiy haytga mansub turli xil sоhalardan birining bоshqaruvchisi sifatida faоliyat ko‘rsatadi. Ular mazmuni, funktsiyasi e’tibоri bilan ikki хil tipga bo‘linadi. Birinchi guruhni ma’budlar, ilоhlar tashkil etadi. Bular: Хumо – baхt tоlе, davlat хudоsi, Anaхita – suv ma’budasi, Хubbi suv хudоsi, Mirriх – urush, g‘alaba хudоsi, Mitra – quysh, yorug‘lik хudоsi, Qayumars, Yima ezgulik tangrisi, Nahit – оbоdlik, farоvоnlik ma’budi. Har qaysi ilоhiy qudrat muqaddaslashtirilgan, yaratish funksiyasini adо etish bilan farqlanadi. Ikkinchisini pir, avliyolar tashkil etadi. Хubbi – Amudaryo piri, Cho‘pоnоta – pоdachilar