КАРАКАЛПАКСКАЯ МУЗЫКА ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЫ ХХ ВЕКА.

Аннотация

In this article, the history of one of the spoons produced in the Karakalpak Ice Creamery in the first half of the 20th century is determined. Key words: "Jańa diykhan", "Sholkem kolkhoz", "Komsomol", "Pioner", "Jengejan", "Qazi iyshan", culture, artists. КАРАКАЛПАКСКАЯ МУЗЫКА ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЫ ХХ ВЕКА. Аннотация. В данной статье определяется история одной из ложек, произведенных на Каракалпакском Мороженом в первой половине ХХ века. Ключевые слова: «Яня дийхан», «Шолкемский колхоз», «Комсомол», «Пионер», «Женгэджан», «Кази ийшан», культура, художники. XX ásirdiń birinshi yarımındagi muzıka madeniyatındaǵı unamlı kórinislerdiń biri bul kórkem háweskerlerdiń húkimet tárepinen ǵamxorlıqqa alınıp, Tórtkúl, Tashkent, Moskva qalalarında olimpiadalardıń ótkeriliwi boldi. Biıraq hár zamannıń óziniń siyasıy dúzimge baylanıslı turmıs tárizi bolǵanday húkimet sol dáwirdegi atqarıwshılardan ózleriniń ideyasındaǵı rejelerdi xalıqtıń idealogiyasına sińdirip jetkeriwi ushın paydalanǵan. Sol dáwirdegi muzıka mádeniyatınıń jan kúyerleri xalıq muzikaların, olardın tarıyxın, sol dawirdegi xalıqtıń turmis shárayatına maslastırıp, kóplegen shugarmalardı dóretti. Máselen, xalq arasındaǵı jańa kórinistegi “Jańa diyxan”, “Shólkem kolxoz”, “Komsomol”, “Pioner”, “Jengejan”, “Qazı iyshan” sıyaqlı qosıqlar dóretildi. 1936-jılı mádeniyat tarawındaǵı talant iyelerin yaǵnıy baqsılardıń repertuarlarındaǵı qosıqlar hám namalardı gramplastinkalarǵa jazıp alıw máselesi qaralıp, Tórtkúlde olardıń eń aytqıshların hám bay repertuarǵa iye sheber atqarıwshılardı anıqlaw ushın tańlaw ótkeriledi. Olar arasında joqarı dárejedegi qabiletke iye baqsılar tańlap alınıp, J.Shamuratov, E.Qospolatov, 1.Patullaev, K.Axmetov, sonday-aq, xalıq qosıqlarınıń atqarıwshısı A.Shamuratovalardıń 1939- jılı aprel ayında Moskva qalasında dawısları plastinkaǵa jazıp alınıp, ózleriniń atqariw repertuarın eń jaydırıw hám tanıtıw ushın birneshe koncertlerge jiberiledi. J.Shamuratovtıń atqarıwında shayır T.Seytmuratovtiń sózine “Maksim Gorkiy” hám qaraqalpaq xalıq sazı “Nama bası”, I.Patullaevtıń basshılıǵında ansambl atqarılıwında “Qara jorǵa”, “Nar iydirgen” namaları, A.Shamuratovanıń atqarıwında “Arıwxan”, “Bozataw”, “Qońırat”, “Bálent shıǵıp názer salsam”, “Qáwender”, “Muńlı qız”, “Shımbay”, “Zarlı qız”, “Aqsúngúl”, “Xansayat”, “Nigarim”, “Ayjamal”, qaraqalpaq xalıq qosıqları esittirilip gramplastinkalarǵa jazılǵan. Bul dúrdanalar házirgi kúnde qaraqalpaq muzıka mádeniyatınıń ǵáziynesindegi altınǵa teń bay miyrasımız bolıp esaplanadı. Sol dáwirde bul shıǵarmalardıń gramplastinkaǵa túsiriliwi ápıwayı xalıq ushın da quwanıshlı jaǵdayǵa aylandı. Xalıq bul qosıq-namalardı ózleriniń toy-tamashalarında, dem aliw 1 12 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ oraylarında, keń jámáátshilik jıyılǵan orınlarda potifonǵa qoyǵan Xalıq namaların gramplastinkalarǵa túsiriw dáslep Moskvada ámelge asırılǵan bolsa, keyinshelik bul jumıslar 1939-jılı Tashkent qalasında da óz kórinisin taptı. Bunda xalıq salt-dástúrin atqaratuǵın qosıqshılar hám de dástan atqarıwshı baqsı hám jırawlar qatnastı. Bir tárepten bul plastinkalar xalıqtıń toy- tamashalarında xizmet etiwi menen bir qatarda olardıń ruwxiyatınıń bayıwında hám muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵınıń artıp bariwina túrtki bolsa, ekinshi bir tárepten baqsılardıń dástúrlerin dawam ettirip, sol zamanǵa say jańa shıǵarmalardı dórete baslaydı hám xalıq namalarına azǵana ózgerisler kiritip, sol dáwirdegi shayırlardıń qosıq qatarlarına salıp atqaratuǵın bolǵan. Jáne de olardıń dóretiwshiliginde tek qaraqalpaq xalıq namaları ǵana orın almastan tuwısqan xalıqlarınıń da yaǵnıy túrkmen, ózbek, qazaq namalarınan da paydalanǵanlıqların kóremiz. Al bul jaǵday bolsa xalıqtıń kórkem-ónerge bolǵan qızıǵıwshılıǵınıń nátiyjesi bolıp esaplanadı. Usı dáwirdegi muzıka mádeniyatına qaratılǵan jane bir itibardin kórinisi - bul baqsı- jırawlardıń xizmetin ele de jaqsılaw, olardıń nátiyjeliligin asırıw maqsetinde joqarıdaǵıday olimpiadalar shólkemlestiriw jıldan-jılǵa dástúrge aylanıp barǵan. Bunday olimpiadalar dáslepki waqıtları baqsı-jırawlar ónerin jaqsılaw ushın shólkemlestirilgen bolsa, sońınan olar menen bir qatarda xalqımızǵa muzıka mádeniyatımızdıń kóp qırlılıǵı kórsetiw hám basqa da óner sheberlerin olimpiadaǵa qızıqtırıw maqsetinde kóplegen nominaciyalar qosılıp, olardan qıssaxanlar, sázendeler, oyınshılar, shıńqobızshılar ham ulıwma xalıq muzıkasınıń talantları buǵan úlken qızıǵıwshılıqlar menen qatnasa baslaǵan. Asirese 1939-jıl Tortkúlde ótkerilgen Pútkil respublikalıq kórkem háweskerlerdiń olimpiadasına respublikamızdıń eń shetki orınlarınan da kóplegen talantlılar qatnasadı hám hátteki olardıń sanı 360 tan asıp ketedi. Bul olimpiadanıń jáne bir abzal tárepi sonda, qatnasıwshılar Tortkúlden soń Ózbekstan basqıshı Tashkent qalasına ótkerilip, bul basqıshtan saralanıp ótkenler bolsa Moskva qalasına jollama alǵan. Bul jaǵday óz ornında bir tárepten xalıq arasına