СЕМАНТИЧЕСКИЕ И СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГРАММАТИЧЕСКОЙ ФОРМЫ ЧИСЛА

Аннотация

This article describes the stylistic and semantic features of the grammatical form of a number. Key words: morpheme, affix, agreement, etc. СЕМАНТИЧЕСКИЕ И СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГРАММАТИЧЕСКОЙ ФОРМЫ ЧИСЛА Аннотация. В данной статье описаны стилистические и семантические особенности грамматической формы числа. Ключевые слова: морфема, аффикс, соглашение и др. Отда зиддиятли муносабатда бўлган бирлик ва кўплик маъноси ҳамда бу маънони ифодаловчи шакл системаси грамматик сон категориясини ташкил этади.1 Сон категорияси тадқиқи А.Ғуломов, А.Ҳожиев, Ш.Шаҳобиддинова, Я.Зулфиев каби тилшуносларнинг илмий изланишлари турли хил масалаларнинг ойдинлашишида қимматли манба эканлигини таъкидлаш зарур2. Сон категориясининг шаклий ифодаси сифатида –лар шакли ва нолъ шакл инобатга олинган, бироқ нол шакл масаласида тилшуносларнинг фикрлари турлича. Нолъ шакл масаласида А.Ҳожиевнинг фикрлари бу масаланинг аниқлашишига катта ёрдам беради. “Бу муаммони ҳал этишда қуйидаги икки ҳодисага асосланган ҳолда иш кўриш ижобий, тўғри хулосага келиш имконини беради: 1) тил бирликларида ифода ва маъно (мазмун) масаласи; 2) ноль морфеманинг фақат сўз шаклида, морфологик бирликда мавжудлигини тан олиш, аниқроғи, ноль шакл мавжудлигини тан олиш масаласи”.3 Олимнинг фикрларидан шуни англаш мумкинки, ноль морфема ва ноль шаклни қориштириб юбормаслик зарур. Ноль морфема атамаси ва тушунчаси мавжуд эмас, ноль шакл эса морфологик бирлик сифатида мавжуд. 1 Замонавий ўзбек тили: Морфология. Муаллифлар жамоаси. – Tошкент: Мумтоз сўз, 2008, – Б. 210. 2 Ғуломов А. Ўзбек тилида кўплик категорияси. – Т. 1944; Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари (саккизинчи мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти, 2007. – №5. – Б. 26-33; Шаҳобиддинова Ш. Грамматик маъно талқини хусусида. Фил.фан.ном.дисс, Зулфиев. Я. –лар аффиксининг сўз таркибида қўлланиш хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиёти. 1972, № 5. – Б. 67-69; Зулфиев.Я. Жамлик категориясининг ўзига хос хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиёти. 1975, № 3. – Б. 46-50. 3 Ҳожиев А. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назармй масалалари.– Tошкент: Фан. 2010, – Б. 51. 1 09 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ноль шакл нафақат от туркумидаги сон категориясида, бошқа туркумларнинг айрим категорияларида ҳам мавжуд. Бу эса ноль шаклнинг ўзбек тилида мақжудлигидан далолат беради. Масалан, сифат туркумида оддий даража ноль шакл орқали изоҳланади. Феъл туркумида тасдиқ, аниқ нисбат каби морфологик категориялар ҳам ноль шакл орқали белгиланади. Ноль шаклнинг тилда мавжудлиги бошқа шаклларга таққосланганда, зидланганда намоён бўлади. Сон категориясидаги ноль шакл –лар аффиксига, сифат туркумидаги оддий даража маълум шаклга эга бўлган қиёсий, озайтирма, орттирма даражаларга, феълдаги тасдиқни ифодаловчи ноль шакл –ма шаклига зидлангандагина юзага келади. Маҳмуд Кошғарийнинг таъкидлашича, XI аср эски туркий тилида кўплик кўрсатгичи –лар бўлиб, оғул, эр сўзларининг оғлан, эран кўплик формаси истисно тарзида қўлланилган. Бу сўзларнинг ҳам кўплигини ясашда –лар аффиксларидан фойдаланилган.4 Бундан хулоса қилиш мумкинки, -лар шаклининг кўплик маъносини ифодалаши Қадимги туркий тил даврида ҳам мақжуд бўлган. -лар шаклининг семантик хусусиятлари ҳақида фикр юритилганда атаманинг номланишига ҳам эътибор қаратиш зарур. –лар шаклий томони бўлса, кўплик дея аталиш унинг семантикаси билан боғлиқ. Бу шаклнинг кўпликни ифодалашида ҳам семантик нозиклик сезилиб туради. Яъни барчасида кўплик маъноси ифодаланса-да, бу маънолар бир-биридан фарқ қилади. -лар шакли, одатда, ноаниқ миқдорни ифодалайди. Аниқ миқдорни ифодалаш сон туркумига кирувчи лексемалар орқали содир бўлади. –лар шакли от туркумига кирувчи сўзлар таркибида келиб кўплик маъносини ифодалайди. Масалан, Одамлар, одамлар, уни олқишланг, Қаранг, у нақадар эпчил ва ўктам. Биз-чи, эй баъзи кўзи очиқлар, Эплаб юролмаймиз катта йўлда ҳам. (А.Орипов) Ушбу мисолдаги одамлар сўзида кўплик маъноси мавжуд ва кўплик ноаниқ миқдорни ифодалаган. -лар аффикси олмош туркумидаги сўзлар таркибида келганда ҳам бу маънони ифодалайди. Масалан, Уларни сен ўйилган кўз деб, Ўйламагин – кўради улар. Улар яшар дунёда биз деб, Қадамимиз тузатиб турар. (Х.Даврон) Мазкур парчадаги улар сўзи таркибида келган –лар шакли категориал маъно ифодалаган. Бу аффикс сиз ва сен олмошларига қўшилганда кўпликни ифодалашдан ташқари ҳурмат ҳамда ҳурматсизлик маънолари ҳам юзага чиқади, лекин бу маънолар –лар шаклида эмас, олмошлар билан боғлиқ. Айтиб ўтилган маъноларнинг ҳосил бўлиши –лар шакли қўшилгач содир бўлади. Масалан, Сизлар борсиз сўзимда бор садолар, 4 Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Т: Ўқитувчи, 1973. – Б.30. 1 09 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Сизлар борсиз ишқ аҳлида гадо бор. Сизлар борсиз минг бир дардга даво бор, Мен офтобга алишмаган аёллар. (