БАДИИЙ МАТНДА ШАХС ХУСУСИЯТЛАРИНИ ИФОДАЛАШ

Аннотация

of the Doctor of Philosophy (PhD) in Philology Қурбонова Сайёрахон Махамадалиевна Бадиий матнда шахс хусусиятларини ифодалаш .………....................... 3 Кurbonova Sayyorakhon Makhamadaliyevna Revealing the features of the person in the literary text ................................ 25 Курбонова Сайёрахон Махамадалиевна Выявление свойств личности в художественном тексте ......................... 43 Эълон қилинган ишлар рўйхати Список опубликованных работ List of published works ………….………….……….………….………….. 46 2 ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ ИЛМИЙ ДАРАЖА БЕРУВЧИ PhD.27.06.2017.Fil.05.02 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ҚУРБОНОВА САЙЁРАХОН МАХАМАДАЛИЕВНА БАДИИЙ МАТНДА ШАХС ХУСУСИЯТЛАРИНИ ИФОДАЛАШ 10.00.01 – Ўзбек тили ФИЛОЛОГИЯ ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PhD) ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ Фарғона – 2018 3 Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида B2017.3.PhD/Fil.230 рақами билан рўйхатга олинган. Диссертация Фарғона давлат университети ўзбек тилшунослиги кафедрасида бажарилган. Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, инглиз, рус (резюме)) Фарғона давлат университети веб-сайти (www.fdu.uz) ҳамда «Ziyonet» ахборот-таълим порталида (www.ziyоnet.uz) жойлаштирилган. Илмий раҳбар: Хакимов Мухаммад Хўжахонович филология фанлари доктори Расмий оппонентлар: Маҳмудов Низомиддин Мамадалиевич филология фанлари доктори, профессор Раҳимов Усмонжон Эргашевич филология фанлари номзоди, доцент Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети Диссертация ҳимояси Фарғона давлат университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича илмий даража берувчи PhD.27.06.2017.Fil.05.02 рақамли Илмий кенгашнинг «___»____________2018 йил соат ______ даги мажлисида бўлиб ўтади (Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-66-02; факс: (99873) 244-44-01; e-mail: info@fdu.uz) Диссертация билан Фарғона давлат университетининг Ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин (____ рақами билан рўйхатга олинган). Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-71-28 Диссертация автореферати 2018 йил «____» _____________куни тарқатилди. (2018 йил «____» _____________даги ____ рақамли реестр баённомаси) М.Ҳакимов Илмий даража берувчи Илмий кенгаш раиси, филол.ф.д., профессор М.Т.Зокиров Илмий даража берувчи Илмий кенгаш илмий котиби, филол.ф.н., доцент А.Мамажонов Илмий даража берувчи Илмий кенгаш қошидаги илмий семинар раиси, филол.ф.д., профессор 4 КИРИШ (Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида матн яралиши ва идрок этилишида шахсга хос хусусиятлар асосий омил сифатида қарала бошланди. Матнда шахс хусусиятларининг аҳамияти марказий масала сифатида қаралиши психолингвистика соҳаси ривожланишига туртки берди. Психолингвистик тадқиқотлар доирасида тилнинг амалий аҳамияти тўлақонли ёритилади. Бу эса амалий кузатилган ҳодисаларнинг назарий асосланишини таъминлаш билан бирга маънавият кўзгуси бўлмиш миллий тил ва унинг воситасида мулоқотга киришиш, ўзаро нутқий муносабатларда вазиятни тушуниш, идрок қилиш жараёнларини ўрганишга илмий эҳтиёж мавжудлигини кўрсатди. Дунё тилшунослигида ХIX аср ўрталарига келиб тилга психолингвистик ёндашув тадқиқотчиларнинг эътиборини торта бошлади. Бу даврга келиб нутқий жараённинг онг фаолияти билан боғлиқлигига бағишланган тадқиқотлар майдонга келди. Бунда тилни сўзловчи шахс ва унинг дунёқараши, темпераменти ва характер хусусиятларидан келиб чиқиб ўрганиш ўз навбатида халқ психологияси ҳамда миллий онг масалаларига ҳам алоқадорлиги билан аҳамиятлидир. Нутқий фаолият, биринчи ўринда, ахборот узатиш вазифасини бажаради. Ахборот узатилиши жараёнида тилнинг вербал ва новербал воситалари ўзаро уйғун тарзда қўлланилади. Муайян ахборотнинг нутқий воситалар орқали воқеланишида шахс хусусиятлари энг муҳим омил саналади. Кишилар тил воситасида ўзаро муносабатга киришар экан, нутқий фаолият давомида уларнинг шахс хусусиятлари, характери ва табиатига хос жиҳатлар намоён бўлади. Бу жиҳатларни ёритиш тилшуносликнинг прагматик аспекти масалалари билан боғлиқ бўлиб, психолингвистик тадқиқотлар олиб боришга катта эҳтиёж сезилди. Бадиий матнда сўзловчи ва тингловчининг шахс хусусиятларини очиб беришда уларнинг нутқи ёки ёзувчи тасвирига таянилади. Кишилар ўртасидаги мулоқот маданияти, миллий тафаккур шаклланишида мулоқот иштирокчиларининг шахс хусусиятларини аниқлаш бугунги глобаллашув жараёнида тилдан амалий фойдаланиш, ижтимоий, иқтисодий ҳамда сиёсий муносабатлар ўрнатишда, айниқса, муҳим ўрин тутади. Бадиий матнда шахс хусусиятларининг намоён бўлишини тадқиқ этиш орқали шу тилда сўзлашувчи кишилар феъл-атвори, психологияси, мулоқот тарзи ва характерини очиб бериш тилшунослик олдида турган муҳим вазифалардандир. «...Илмий ва ижодий изланишларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, улар учун зарур шарт-шароитлар яратиш вазифа»1сининг белгиланганлиги бошқа фан соҳалари қатори тилшуносликда ҳам тадқиқотлар оли