ИЗУЧЕНИЕ ИСТОРИИ ПРИБРЕЖНЫХ НАРОДОВ НА ОСНОВЕ АРХИВНЫХ ДОКУМЕНТОВ

Аннотация

In this Makola, the history of the island buiy khalks is correct, kenrok has information that you are childless. The author used many sources, such as the works of Russian ambassadors, statesmen, historians of the XVII-XIX centuries, special literature, newspapers- magazines, archival documents in Orenburg, Astrakhan, Moscow and St. Petersburg, archival documents of the Turkestan governorate general in Tashkent. Key words: Ernazar alokoz, 18th-19th century blackcurrants, Turkestan, Governor- General, fortification, topography. ИЗУЧЕНИЕ ИСТОРИИ ПРИБРЕЖНЫХ НАРОДОВ НА ОСНОВЕ АРХИВНЫХ ДОКУМЕНТОВ Аннотация. В этой статье перечисляются основные события из истории острова. Автор пользовался многочисленными источниками, такими как труды русских послов, государственных деятелей, историков XVII-XIX веков, специальная литература, газеты и журналы, архивные документы городов Оренбурга, Астрахани, Москвы и Санкт- Петербурга, архивные документы Туркестанского генерал-губернаторства в городе Ташкенте. Ключевые слова: Эрназар алокоз, каракалпаки XVIII-XIX вв., Туркестан, генерал- губернатор, фортификация, топография. Орол бўйи халқлари тарихин ўрганишда академик С.Камаловнинг хизматлари муҳим аҳамият касб этади. Оренбург шаҳри архивларидаги Орол бўйи халқлари тарихига оид ҳужжатларни ўрганиш махсадида илмий экспедиция ташкил қилинади.[1] Экспедиция таркибида илмий ходимлардан Ҳусниддин Ҳамидов, Бийбиайша Кетебаева ва бошқа ходимлар иштирок этишган. Улар тарафидан қорақалпоқ ва бошқа орол бўйи халқларининг рус админстрациясига ёзган хатлари, XVIII-асрдағы русс-қорақалпоқ муносабатларига бағишланган. XIX-асрдаги Эрназар Алакознинг ёзган хатлари ҳам ва бошқа Орол бўйи халқлари тарихига тегишли архив материаллар тўпланди. Академик С. Камаловнинг илмий меҳнатларидан бири XVIII-асрдаги қорқалпоқ-рус муносабатларига бағишланган. Унда қорақалпоқларнинг подшоҳ Россияси билан 9 42 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ алоқалари архив материалларини ўрганиш асосида таҳлил қилинган.[2] Шунингдек, қорқалпоқларнинг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ҳаёти ҳақидаги тарихий фактлар келтирилган. Унинг «XVIII-асрдаги қорақалпоқ-русс муносабатлари», «XVIII-XIX-асрлардаги қорақалпоқлар» номли монографияларида Москва, Петербург, Оренбург, Тошкент шаҳарларидаги Россия империяси маъмуриятига оид манбаалар, архив ҳужжатлари асосида қорақалпоқ халқининг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ҳаёти, қорақалпоқ ва русс муносабатлари тарихи ёритилган. Олимнинг «XVIII-асрдаги қорақалпоқ-русс муносабатлари» асарида XVIII-асрдаги қорақалпоқларнинг битимлари, Россия императори тарафидан қорақалпоқларга берилган ёрлиқнома, архив ҳужжатлари ва элчиларнинг хатларидан фото нусхалар келтирилган.[3] Асарда С.Камалов тарфидан биринчи бор Россия ташқи сиёсати архивидаги «Қорақалпоқ иши» фондида қорақалпоқларнинг элчилик муносабатларига оид ёрлиқнома, битимлар ва архив ҳужжатлари илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Эски қорақалпоқ ёзувидаги битимлар кирилл алфавити асосида қайта ишлаб чиқилди. С. Камаловнинг «XVIII-XIX-асрлардаги қорақалпоқлар» номли монографияси қорақалпоқ халқи тарихига тегишли фундаментал аҳамиятга эга асарлардан биридир.[4] Муаллиф XVII-XIX-асрлардаги русс элчилари, давлат арбоблари, тарихчиларининг асарлари, махсус адабиётлар, газета-журналлар, Оренбург, Астрахан, Москва ва Санкт- Петербург шаҳарларидаги архив ҳужжатлари, Тошкент шаҳридаги Туркистон генерал- губернаторлигининг архив ҳужжатлари каби кўплаб манбаалардан фойдаланган. Уларни таҳлил қилиш натижасида тарихий воқеаларга бой фундаментал асар яратилган. Асарда қорақалпоқларнинг XVIII-асрдаги Сирдарёнинг ўрта ва қуйи қисмидан Жонубий Орол бўйидаги Қувондарё ва Жанадарё ҳудудларига кўчиб ўтиш жараёнлари, Россия империяси ва қорақалпоқлар орасидаги сиёсий-дипломатик муносабатлар, Хива хони Муҳаммад Раҳимхон тарафидан 1811 йил қорақалпоқларнинг Хива хонлиги таркибига киритилши, 1827 йил Айдосбий, 1855-1856 йиллари Ерназар Алакўз, 1858-1859 йиллари Муҳаммад Пана қўзғолонлари, Россия империяси тарафидан Хива хонлигининг босиб олиниши, 1874 йилдан қорақалпоқларнинг маъмурий жиҳатдан иккига ажралиши ва бошқа ижтимоий- иқтисодий ва сиёсий тарихига тегишли муҳим воқеалар акс этган. Унинг «XVIII-XIX-асрлардаги қорақалпоқлар» номли монографиясида қорақалпоқ халқининг 200 йиллик тарихи ҳар тарафлама комплексли ёритиб берилган. Монографияда орол бўйи халқларининг ижтимоиё ҳаёти, ерга эгаликшқилишнинг турлари, деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик, сиёсий ҳаёти, дини, маданияти ва бошқа масалалар батафсил тарихий фактлар асосида очиб берилган. С. Камаловнинг катта меҳнатларидан яна бири Ж. Уббиниязов ва А. Қошановлар билан қўшма муаллифлик асосида ёзилган меҳнати ҳисобланади.[5] Бу асарда XVII-XX асрлар оралиғида қорақалпоқларнинг ва орол бўйи халқларининг подшоҳ Россияси халқлари, қозоқлар ва Ўрта Осиё халқлари билан сиёсий алоқалари, ижтимоий соҳадаги ўзгаришлар, маънавий ҳаёти ва ижтимоий тафаккури ва бошқа соҳалар ҳақид