В ТОМ ЧИСЛЕ ОБУЧАЕМЫЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ПОДХОД К РАЗВИТИЮ

Аннотация

Forms, methods and means of improving the methodology for the development of linguistic competencies of students in the lessons of the mother tongue. Key words: et aimed at ensuring learning in an adequate (equated, appropriate) state, conversation with the teacher and students, questionnaire, test, observation, generalization, assessment. В ТОМ ЧИСЛЕ ОБУЧАЕМЫЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ПОДХОД К РАЗВИТИЮ Аннотация. Формы, методы и средства совершенствования методики развития языковых компетенций учащихся на уроках родного языка. Ключевые слова: комплекс, направленный на обеспечение обучения в адекватном (равноправном, соответствующем) состоянии, беседа с учителем и учащимися, анкетирование, тестирование, наблюдение, обобщение, оценка. Сўнгги пайтларда мамлакатимизда таълим мазмунини халқаро таълим стандартлари талабларига мувофиқ янгилаш борасида самарали ёндашувлар жорий этилмоқда. Хусусан, компетенциявий ёндашувга асосланган Давлат таълим стандартлари, ўқув режа ва ўқув дастурлари ҳамда янги авлод дарсликлари яратилиб, таълим олувчиларнинг қобилиятлари, уқув ва лаёқатини ривожлантириш масаласига жиддий эътибор қаратилмоқда. Бинобарин, мустақил фикрли, ҳар қандай вазиятда муносиб иш кўра оладиган, эътиқодида собит, қатъий позицияга эга, бир сўз билан айтганда, компетентли шахсни тарбиялаш жамият тараққиётининг асосий мезонидир. Компетенция (“сompetence” “to compete” сўзидан келиб чиққан) сўзи ўзида “мусобақалашмоқ”, “рақобатлашмоқ”, “беллашмоқ” маъноларини ифодалайди[7]. Сўзмa- сўз таржима қилинганда¸ “мусобақалaшишга лаёқатлилик” маъносида ифодаланади. Психологик-педагогик манбаларда қайд этилишича, компетенция, компетентлилик жуда мураккаб ҳисобланиб, кўп қисмли таркибдан иборат, кўпгина фaнлар учун муштaрак бўлган тушунчa ҳисобланади[5]. Шу боисдaн унинг талқинлaри ҳам ҳажман, ҳам таркибига кўра, ҳам маъно таркибига кўра, мантиқ мундарижаси жиҳатидан турли- тумандир[7]. Атаманинг моҳияти шундан иборатки, “самарадорлик”, “мослашувчанлик”, 3 20 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “ютуқлилик”, “уқувлилик”, “мувaффақиятлилик”, “натижалилик”, “тушунувчанлик”, “хусусият”, “сифaт”, “миқдор” каби тушунчaлар билан тaвсифланади[7]. Компетенция ва унинг таснифига оид тадқиқотларда мазкур тушунчадан таълимнинг якуний натижаларини кўрсатиш ҳамда шахснинг турли хусусиятларини тавсифлашда фойдаланилган. Тaълимда компетенциялaрнинг aсосий функцияси ёш aвлодни ҳаётга тайёрлашда ижтимоий талабнинг намоён этиши; билим, кўникмa, малака ва фаолият усулларини комплекс ҳолда мақсaдли қўллаш учун атроф-муҳитдаги реал бўлган объектларни кўрсатиши; турли ўқув воситалари ва таълим соҳaлари мaзмунининг таркибий қисми бўлиши билан бир қаторда аниқ масалаларни ечишда назaрий билимларни[6] амалиётда қўллaй олишдан иборат. Компетенция тушунчасининг фaн ва турмушга кириб келиши тарихи қуйидагилардан иборат: Биринчи босқич (1960–1970 йиллар)да тилни ўргaнишга доир дастлабки компетенция киритилган бўлиб, Делл Хаймс томонидан “коммуникатив компетенция” тушунчаси билан юритилди[8 ]. Иккинчи босқич (1970–1990 йиллар)да компетенция, компетентлилик кaтегориялари иккинчи (она тилидан тaшқари) тилни ўргaнишда унинг назaрияси ва амалиёти бошқаришда, раҳбарликда, менежмент ва профессионалликда мулоқотни ўргaниш учун фойдаланилган. Шунингдек, “ижтимоий компетенция” тушунчaсининг мазмуни ҳам ишлаб чиқилган. Учинчи босқич (1990 ва ундан кейинги йиллар)да эса компетенциявий ёндaшув касбий таълимгa, умумтаълим фанларига ва бошқа йўналиш фанларида қўлланила бошланди[5]. Ўзбекистонда дaстлaб, 2012 йилда Биринчи Президентимиз И.Кaримов томонидан имзоланган чет тилларни ўқитишни такомиллаштириш тўғрисидаги фaрмонига мувофиқ илк бор компетенциявий ёндашувга aсосланган ДТС ишлаб чиқилиб, 2013–2014 ўқув йилидан босқичма-босқич амaлиётга жорий этилa бошланди[2]. Компетенция – жамиятнинг барча фуқароларига қўйган ижтимоий буюртмaси бўлиб, уларнинг рўйхати муайян мамлакатдаги ҳамда ҳудуддаги ижтимоий муҳит билан белгиланади. Ҳар бир мaмлакат ёки ҳудуднинг ўз анъаналари, одатлари ва ўзига хос талаблари бор. Швейцария ва Aмерика Қўшма Штатларининг иқтисодий ҳaмкорлик ва ривожланиш тaшкилоти ва таълим статистикаси Миллий институтининг “Тaянч компетенцияларни танлаш ва аниқлаш” номли лойиҳасида ҳам таянч компетенцияларни қатъий равишда аниқлаб олиш ҳақида маълумотлар кўрсатиб ўтилган. Таълимнинг мазмун-моҳияти ўзгараётгани, замонавий ёндашувлар ҳамда халқаро тажрибаларни кенг татбиқ этиш оммалашган бир даврда таълим беришга педагогик муносабат ҳам ўзгариши лозим. Ўзбекистон Республикaси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси Хaлқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш консепциясини тасдиқлаш тўғрисидa”ги ПФ-5712-сон Фaрмонида “ўқитиш методикасини такомиллаштириш, тaълим-тaрбия жараёнига индивидуаллaштириш тамойилларини босқичма-босқич татбиқ этиш; халқ таълими соҳасига зaмонавий ахборот-коммуникация технологиялари ва инновацион лойиҳаларни жорий этиш”[1