Доривор ўсимлик Сistanchesнинг токсико- фармакологик хусусиятлари

Аннотация

Cistanches Herba – ушбу доривор ўсимликдан Хитой анъанавий тиббиётида буйрак етишмовчилиги, импотенция, аёллар бепуштлиги, патологик ажралма ва оғриқли ҳайз, кексаларда қабзиятни даволашда кенг фойдаланиб келинади. Мазкур доривор ўсимликнинг фармакологик таъсирлари кенг қамровли бўлиб, Цистанхе доривор ўтининг табобатда кенг қўлланилишига қарамасдан унинг таркибидаги қатор эхинакозид, актеозид ва полиумозид каби фаол ингридиентлари алоҳида ҳар томонлама тизимли ўрганилмаган. Хитой фармакологиясига киритилган Cistanche deserticola и Cistanche tubulosa доривор ўсимликларининг сувли экстрактлари устида солиштирма тадқиқотлар олиб борилмаганлиги туфайли мазкур доривор Cistanches Herba ўсимлигининг фармакотерапевтик эффектларидан янада кенгроқ фойдаланиш имкониятини чегаралайди. Калит сўзлар. Cistanches Herba, фенилэтаноид гликозид, иридоид, фармакологик хусусият, антидепрессант. МАҚСАД Cistanches Herba – доривор ўсимлигидан олинган кимёвий бирикмаларнинг фармакологик эффектларини ўрганиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар шарҳини таҳлил этиш. МАТЕРИАЛ ВА МЕТОДЛАР Биокимёвий ва фармацевтик тадқиқотлар натижаси шуни кўрсатадики, C. deserticola и C. tubulosa доривор ўсимлигидан ажратиб олинган 7 турдаги кимёвий бирикмалар фенилэтаноид гликозидлари (ФГ), иридоидлар, лигнанлар, альдитлар, олигосахаридлар, полисахаридлар ва эфир мойлари умумий фармакотерапевтик самарадорликка масъул ҳисобланади [3]. Эхинакозид (ECH), актеозид, изоактеозид ва 2'-ацетилактеозид Cistanches Herba доривор ўсимлигининг асосий фаол бирикмалари ва маркерлари бўлиб, улар антиоксидант, нейропротектор ва кардиоактив таъсирлар ва бошқа кенг биологик таъсир доирасига эга. Олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Cistanches Herba доривор ўсимлиги ҳар иккала турининг биологик фаоллиги турлича экани аниқланган, бироқ уларнинг айнан бир хилда кечаётган касалликларни 39 «Актуальные проблемы современной фармакотерапии» Республиканская научно-практическая конференция даволаш хусусиятига эга эканлиги номаълумлигича қолган. Фенилэтаноид гликозидларининг аниқ типлари B, C, D ва E цистанозидлар, фақат C. deserticolaда топилган, бироқ бошқа ECH ва актеозид, C. Tubulosa доривор ўсимлигида юқори концентрацияда учраши аниқланган. Кучли чарчоқ, гипоксия ёки нейродегенератив касалликлар билан кечадиган турли клиник ҳолатларда ФГларнинг фармакотерапевтик таъсири ҳам турлича бўлади [3, 7, 8]. Икки турдаги доривор ўсимликнинг бир хил касалликларга турлича терапевтик таъсир этишининг асосий омиллари ва қон айланиш тизимига сўрилган кимёвий бирикмаларнинг таркибий қисмларидаги фарқнинг бор ёки йуклиги номаълумлигича колмоқда. Шундан келиб чиқиб, C. Deserticolaнинг турли метаболитларини аниқлашга нисбатан эҳтиёж мавжудлигича қолмоқда. Олимлар томонидан олиб борилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, ФГлар энг кўп топилган бирикмалар бўлиб, иридоидлар ва лигнанлар каби бошқа кимёвий бирикмалар эса жуда кам ҳолатларда топилган. Эҳтимол бу қуйидаги икки оила Chistanche Herbaнинг сувли экстракти оғиз орқали қабул қилингандан сўнг, қонга яхши сўрилмаганлигидандир. Бундан ташқари, тадқиқот натижасида илгари бу икки турда аниқланмаган 10 та метоболит аниқланган. Шулардан, 4 таси иридоидлар билан боғлиқ метаболитлар бўлиб, каламушларнинг дозаланган пещоб намуналарида аниқланган. Биологик актив иридоидларнинг кенг қамровли яллиғланишга қарши ва гепатопротектор таъсири ҳақида маълумотлар берилган [10, 11]. Шунинг учун, иридоид ва уларга боғланган метаболитларга келажакдаги тадқиқотларда кўпроқ эътибор қаратиш лозим. Cistanches Herba туриларидан бири Cistanche tubulosaнинг ичак микробиоти гомеостазини тиклаш орқали, башорат қилиб бўлмайдиган сурункали стресс (CUS) чақирилган каламушларда антидепрессант самарадорлиги тасдиқланган. Олиб борилган тадқиқотлар муҳокамасида, C. Tubulosaнинг метаболик профилини нормал ва CUS кўзғатилган депрессив модел каламушларда, in vitro ва in vivo ўрганишга ҳаракат қилинган ва махсус услуб ёрдамида C. Tubulosa экстракти (CTE) нормал ва CUS каламушларида ошқозон ичак метоболизми in vitro баҳоланган. Шу билан бирга, CTEнинг метоболизми нормал ва CUS томонидан қўзғатилган депрессив модел каламушларнинг сийдик ва нажасида ҳам in vivo ўрганилган. Оддий ва CUS каламушларида метаболизм жараёнида in vitro ва in vivo жами 20 ва 26 метоболитлар тавсифланган [1]. C. Tubulosa экстракти (СТЕ) фенилэтиноид гликозид (ФГ) ва иридоид гликозидлар нормал ва депрессив модел каламушларнинг ичак микробиотларида in vitro агликон парчаланиш маҳсулотларигача метаболизмга учраган. ФГ ва иридоид гликозидларнинг парчаланган 40 «Актуальные проблемы современной фармакотерапии» Республиканская научно-практическая конференция маҳсулотлари ва агликоннинг II фаза метоболитлари каламуш пешоб ва нажасида асосий метаболитларни ташкил этган. Бундан ташқари, депрессив модел каламушларнинг ичак микробиотларида иккиламчи гликозид ва агликонларни ҳосил қилиш метаболик хусусияти, нормал каламушларга нисбатан анча заиф бўлган, бу ҳолатни депрессив модел каламушларнинг микробиотлари томо