MuzafarovaSevinch Muhammadovna Buxoro Davlat Universiteti fizika-matematika va aborot texnologiyalari fakulteti ATOMLARVAYORUG‘LIKKA KIRISH

Аннотация

In thisarticle, we explorethe nature oflight and atoms, particularly their binary nature with particle and wave properties. In particular, we will try to understand why atoms are excited only by light at certain frequencies and how these frequencies transfer electrons to higher energy levels. We'll also look at the relationship between light frequency, wavelength, and photon energy, as well as how interference and historical experiments - especially like the two-hole experiment - have contributed to the development of quantum mechanics. This article also emphasizes theimportance ofscientific approaches and experiments. Keywords: atom, light, wave, electron, photon, interference, quantum, neutral atom, spectroscopy. Atom fizikasinima? Atom fizikasi haqida suhbatlashishdan avval, biz avvalo yanada fundamental savolni ko’rib chiqishimiz kerak: fizika nima? Ushbu savolga javob berishdan oldin bir necha daqiqa o’ylab ko’ring. Agar kimdirsizdan: “Fizikanima?”deb so’rasa, qanday javob berardingiz? www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Menimcha, fizika — bu olamni tushunishga intiladigan fan sohasi. Biz bu jarayonni jismoniy tushunchalarni o’rganish orqali va ko’pincha bu tushunchalarni matematika tili yordamida ifodalash orqali amalga oshiramiz. Fizikaning barcha bo’limlari koinotning muayyan tomoniga qaratilgan. Masalan, plazma fizikasi ionlashgan gazlarni o’rganadi; bu gazlar odatda “plazma” deb ataladi. Atom fizikasi esa, materiyaning eng kichik birliklaridan biri — atomlarning tuzilishini va ularning xatti-harakatini tushunishga harakat qiladi. Menatomlar olamini“superkichik olam” deb atashni afzal koraman. Atom fizikasi XX asrning ikkinchi yarmida molekulyar fizika va optik fizika bilan birlashib, hozirgi kunda AMO fizikasi deb ataladigan sohaga aylangan: bu Atom, Molekula vaOptik fizika degan ma’nonibildiradi. Atomlar vaularning tuzilishi •Atomlaruch xilzarrachalardan tashkiltopgan: proton, neytron vaelektron. –Protonlarva neytronlaratom yadrosini hosilqiladi; elektronlar esayadro atrofida harakatlanadi. –Agar atomda protonlarsonielektronlar soniga teng bolsa, uholdaatom zaryadsiz bo’ladi va uneytral atom deb ataladi. Agar atomdan bir elektron olib tashlansa yoki unga elektron qo’shilsa, uion holatiga otadi. •Molekulalar —birnechta atomlarbirikmasidan iborat bolib,ular birxil yoki har xil atomlardan tashkil topgan bolishimumkin.Masalan, azotmolekulasi ikkitaazot atomidan iborat bo’lsa, suv molekulasiikkitavodorod vabittakislorod atomidan iborat. •Atomlar gaz,suyuq yoki qattiqholatda bolishimumkin. Ko‘pgina atom fizikasitadqiqotlari gaz holatidagi atomlar bilan ishlaydi, chunki suyuq yoki qattiq holatdagi atomlar o’zaro bog’langan bo’lib, murakkabroq tizimlarni yuzaga keltiradi. • Kimyoviy elementlar davriy jadvali — bizga malum barcha elementlarni bir ko‘rinishda ko’rsatib beruvchi muhim vositadir • Spektroskopiya — yorug’lik yordamida atomlar va zarrachalar haqidagi ma’lumotlarni olish usuli bolib,mikro olamni o’rganishda kengqo’llaniladi. Spektroskopiya atom fizikasining alohida tarmog’i bo’lib, atomlarning yorug’lik bilan o’zaro ta’sirinio’rganadi. Uni ikkitaasosiy yo’nalishga ajratish mumkin: •ilmiytadqiqotlar uchun vositasifatidaishlatilishi •atomlarning tuzilishinio’rganish uchun mustaqil fan sifatida ishlatilishi www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Spektroskopiyaning asosiy maqsadi — yorug’lik va atom o’zaro tasirini tahlil qilish orqali mikro olam —ya’ni judakichik zarrachalar dunyosini tushunishdir. Bugungi kunda atom fizikasi, yadro fizikasi, kimyo, geologiya, atmosfera fizikasi va astronomiya kabi ko‘plab sohalarda spektroskopiyadan keng foydalaniladi. Atomni konseptualanglash Ushbu bo‘limda biz Standart Modelni muhokama qilmaymiz, balki narsalarni soddaroq tarzda tushuntirib, atomni tushunishga harakat qilamiz. Keyinchalik, ushbu modelimizga Standart Model elementlarini qo‘shib boramiz. Savoltug‘iladi: kvant mexanikasiatom haqida nimadeydi? Bu savolga javob topish uchun, avvalo atom markazida joylashgan yadroning atrofida harakatlanayotgan elektronni ko‘rib chiqamiz, bu 1.1-rasmda tasvirlangan. Yadro musbat zaryadga, elektron esa manfiy zaryadga ega. Elektromagnit nazariyaga ko‘ra, electron harakatlanayotganda energiya yo‘qotishi, ya’ni elektromagnit nurlanish chiqarishi kerak. Bu, huddi osmonda yengil samolyotda uchayotganingizda, sekin-asta energiyangiz tugab, yerga tushib borishingizga o‘xshaydi. Agar bu nazariya to‘g‘ri bo‘lganida, elektron yadroga yaqinlashib borib, yakunda unga qulashi kerak edi. Biroq tajribalar bunday emasligini ko‘rsatadi. Agar bu to‘g‘ri bo‘lganida, atomlar mavjud bo‘lmasdi, biz esa hozir bu maqolani o‘qib o‘tirgan bo‘lmasdik. Bu esa tajriba natijalariga zidkeladi. Tarixiy tajribalar va elektron tabiati 1