Osiyo Xalqaro Universiteti Pedagogika fakulteti 1-bosqich magistrant talabasi BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARIDATANQIDIYFIKRLASH QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH MEXANIZMLARI

Аннотация

Sifatli ta’lim va ongli tarbiya berish, o‘quvchining talab va tendentsiyalariga ko‘ra shakllanishiga ta’sir ko‘rsatish. Bolani har tomonlama takomillashtirishda bilim zinapoyasiga olib boradigan mahorat - bu ko'nikmalarni shakllantirish tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiruvchi metod va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga yo'l ochadigan o'qitish va ta'lim texnologiyasini egallash, o'zlashtirishva takomillashtirilishiyoritilgan. Kalit so’zlar: tanqid, tanqiday fikrlash, tanqidiytafakkur, xotira, boshlanğich ta’lim. Kirish. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunida shaxs va jamiyat munosabatlarida uyg‘unlikni vujudga keltirish ehtiyoji mavjudligi alohida ta’kidlab o‘tilgan. Shunga ko‘ra pedagogika fanida shaxsning imkoniyatlarini ro‘yobga chiqaradigan o‘quv jarayonini tashkil etishning turli yo‘llarini izlash alohida dolzarblik kasb etmoqda. Jamiyatda xilma xil fikrlash muhitini vujudga keltirishda mustaqil, tanqidiy fikrlovchi shaxslarning o‘rni beqiyosdir. Dunyoga yangi ko‘z bilan qaraydigan barkamol insonni shakllantirish, uning natijasi, mahsulasi orqali mustaqil fikrlovchi, ijodiy izlanuvchi, kuchli irodali, g‘oyaviy e’tiqodli, pok vijdonli shaxsni kamol toptirish, buyuk kelajagimiz poydevorini quruvchi va yuksaltiruvchimutaxassis kadrlarni tayyorlash respublikamiz pedagoglari oldida turgan eng muhim va mas’uliyatli vazifadir. Shu bois, ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchi shaxsining tanqidiy fikrlash faoliyatini shakllantirib, muntazam rivojlantirib borish, «sub’yekt sub’yekt» munosabatini amalda ta’minlash natijasida ularning ijodiy faolligi, izlanuvchanligi, irodaviy sifatlari, ishchanligi, e’tiqodinitarkib toptirishmuhimahamiyat kasbetadi. Ta’lim tarbiya jarayoniga o‘quvchini mustaqil, tanqidiy fikrlashga undaydigan strategiya va texnologiyalarni olib kirish, ularni tanqidiy fikrlashga undovchi ijodiy pedagogik muhitni qarortoptirish, o‘qituvchi va o‘quvchilar orasida ishchan muloqot, hamkorlik vaziyatini vujudga keltirish o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun nihoyatda zarurdir. Dunyoning yetakchi ta’lim muassasalarida ta’lim oluvchilarning intellektual dunyoqarashini rivojlantirishda integrallashgan interfaol ta’lim texnologiyalari,virtual va eksprimental loyihalarni joriy etish orqali ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishning samarali mexanizmlari yo’lga qòyilmoqda. Bunga yaqqol misol qilib davlatimiz rahbari SH.Mirziyoyevning “Maktabda o’qitish metodikasi o’zgarmasa, ta’lim sifati ham, muhit ham o’zgarmaydi”– degan fikrlarini olsak to’ğri bo’ladi. Tanqidiy fikrlash – muhokama qilinayotgan masala bo’yicha o’z pozitsiyzsini egallash va uni asoslash qobiliyatini sinchkovlik bilan ko’rib chiqishi va ularning mantig’ini tahlil qilish qobiliyatini ta’minlaydigan fikrlash,nafaqat axborotni o’zlashtirish,tushunish va qabul qilish qobiliyati. Boshlanğich sinf òquvchilarida tanqidiy fikrlash orqali mustaqil,erkin fikrlayolish, tahlil qilish, taqqoslash, fikrlarni izohlash, baxslashish, òz ğoyalarini himoya qilish va yangiliklarga intilish kabi malakalari bilan birga mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati, dunyoqarashi, òz- òzini anglash, kommunikativ savodxonligi, gòzallik va nofosatni his etib,undan zavqlana olish,aqlanvajismonan soğlom bòlish,milliy urf- odatlarni òziga singdirish va qadrlash kabi muhim xususiyatlari rivojlantiriladi. XXI asr maktabining maqsadi –yuksak mas’uliyatli, zukko,axloqiymadaniyatli, hayotga moslashuvchan, vatanparvar yoshlarni shakllantirishdan iborat. Bo'lajak o'qituvchilar ana shu maqsadni amalga oshirish uchun moslashtirilgan mutaxassislarbo'lishikerak. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Hozirgi kunda ta’limga ayniqsa sifatli ta’limga alohida e’tibor qaratilmoqda. K.D.Ushinskiy shunday deydi: “Agar biz har tomonlama barkamol shaxsni tarbiyalamoqchi bo’lsak, u kishini chuqur o’rganishimiz kerak”. Bu g'oya bugungi kunda o'qituvchi faoliyati tushunchasiga o'xshaydi. Shuning uchun o'quvchining shaxsiy tuzilishi bilan uning asosiy xususiyatlari va fazilatlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Tanqidiy fikrlash – o’quvchining o’qituvchi rahbarligida mustaqil bilimolishi.natijadatalabaning yanada rivojlangan shaxsishakllanadi. Pedagogika, psixologiya, falsafa,sosiologiyaga oid ilmiy manbalar, DTS lari, o‘quv adabiyotlarining tahlili hamda tadqiqot doirasidagi mavjud pedagogik amaliyotni o‘rganish natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tanqidiy fikrlash darajalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan didaktik tizimni aniqlash, uni nazariy jihatdan asoslash va ta’lim amaliyotida qo‘llashga ehtiyoj mavjudliginiko‘rsatadi. Tanqidiy fikrlash atamasi ilk bor XX asrning ikkinchi yarmida paydo bo‘lib, “Yangi, tushunib bo‘lingan g‘oyalar tekshirilayotganda, baholanayotganda, rivojlantirilayotganda va qo‘llanayotganda sodir bo‘ladi” deb ta’kidlaydi o‘zbek olimi S.S. Gʻulomov.