ПОНЯТИЕ ВАЛЕНТНОСТИ. ОТНОШЕНИЕ ФРАЗЫ И СИНТАГМЫ (НА ПРИМЕРЕ РАБОТЫ "НАДПИСЬ В РАМКАХ ТЕТРАДНИ")

Аннотация

In this article, the concept of valence and its types, as well as the combination of words and syntagmatic relationship and their different aspects, are discussed, and evidenced by examples from works of art. Key words: Valence, semantic, lexical, syntactic, grammatical form valence, the possibility of combining and connecting, syntagmatic relationship, word combination and syntagm, oral speech, pause. ПОНЯТИЕ ВАЛЕНТНОСТИ. ОТНОШЕНИЕ ФРАЗЫ И СИНТАГМЫ (НА ПРИМЕРЕ РАБОТЫ "НАДПИСЬ В РАМКАХ ТЕТРАДНИ") Аннотация. В данной статье рассматриваются понятие валентности и ее виды, а также сочетание слов и синтагматические отношения и их различные аспекты, и доказываются примерами из художественных произведений. Ключевые слова: Валентность, семантическая, лексическая, синтаксическая, грамматическая валентность формы, возможность сочетания и соединения, синтагматическая связь, словосочетание и синтагма, устная речь, пауза. Tilshunoslikda XIX asrda lisoniy birlikning substansial ma’nosi bormi yoki yo’q degan savol o’rtaga tashlandi. Shu tariqa, ilmiy tadqiqotlar natijasi o’laroq dastlab jahon tilshunosligida G.Paul tomonidan valentlik nazariyasiga asos solindi va substansial dialektika maktabi ochildi. O’zbek tilshunosligida vakentlik nazariyasiga oid tadqiqotlar XX asr oxiri XXI asr boshlariga tog’ri keladi. Tilshunosligimizda bir qator olimlar, jumladan, A. Hojiyev, R. Rasulov va M.Eltazarovlar valentlik va substansial tilshunoslik yuzasidan ilmiy izlanish va bir qator tadqiqotlar olib borishgan. Lisoniy birliklarning birikish va biriktirish imkoniyatiga valentlik deyiladi. Valentlikni hosil qiluvchi lisoniy birliklar muayyan til jamiyati a’zolari ongida yashaydi. Masalan: ishla leksemasi kishi ongida bir necha bo’sh o’ringa ega bo’ladi va nutqda voqealanib, bir vaqtda o’ziga shuncha birikuvchini ham torta olishi mumkin [2,]. Bu uning biriktiruvchanlik imkoniyatining qanchalik ko’p ekanligiga bog’liq. Lisoniy birliklarning birikish va biriktirish imkoniyatiga ko’ra valentlik lug’aviy, semantik, sintaktik, grammatik shakl valentligiga ajratiladi. 1 44 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Lug’aviy valentlik biriktiruvchi leksemaning ma’noviy jihatdan o’ziga mos birikuvchilarni tanlashi. Masalan: sayra leksemasi it leksemasini o’ziga torta olmaydi, it leksemasi sayra leksemasidagi bironta bo’sh o’ringa tusha olmaydi. Chunki ularda ma’noviy muvofiqlik mavjud emas. Lug’aviy valentlik yuzaga chiqishi uchun it leksemasini hurmoq leksemasiga, qush leksemasini sayramoq leksemasiga birlashtirishimiz kifoya. Quyidagilar lug’aviy valentlikka misol bo’ladi: 1. Qush sayradi; eshak hangradi; gul so’ldi; mushuk miyovladi; it hurdi; 2. Tovuq qaqag’ladi; ari g’o’ng’illadi; bo’ri uvulladi; soat chiqqilladi; 3. Ot kishnadi; xo’roz qichqirdi; suv shildiradi kabilar. Semantik valentlik so’z turkumlari doirasidagi birikish imkoniyati hisoblanadi. Masalan: Havoda ananas isi aralash yong’oq xazonlarining o’tkir hidi gurkiradi (O’. Hoshimov “Bahor qaytmaydi” 7-b) 1. Havoda gurkiradi – ot+fe’l; 2. Ananas isi – ot+ot; 3. Isi aralash – ot+fe’l; 4. Yong’oq xazonlari – ot+ot; 5. Xazonlarining hidi – ot+ot; 6. O’tkir hidi – ot+ot. Sintaktik valentlik leksema valentligining ikkinchi tomoni, u hokim mavqedagi leksemaning tobe leksemalarni o’ziga tortish uchun ularning ma’lum bir sintaktik shaklda – kelishik, ko’makchi, ravishdosh, sifatdosh qo’shimchasini olishini talab qilishi. Bu hokim leksemaning sintaktik mavqeyi, Grammatik shakli tomonidan belgilanadi [3,]. Bunga ko’ra gul ekildi, oynani artdi sintaktik qurilmalaridagi (gul) va (oynani) so’zlarining Grammatik shakli bosh so’zning Grammatik shakli bilan belgilangan. Grammatik shakl valentligi leksemaga grammatik shakl(shaxs-son) qo’shilganda ularning birikuvchilari orasidagi munosabatning yuzaga kelishi hisoblanadi. Ya’ni bunda bir-biri bilan birikishi talab qilinayotgan ikki leksema ham o’zi uchun kerakli Grammatik shaklni talab qiladi. Masalan: botirman so’z shakli -man shaxs-son qo’shimchasi bilan birikmasidan oldin, botir leksemasining men olmashiga ehtiyoji tug’ilmagan. Bu grammatik shakl valentligining asosiy xususiyati hisoblanadi. Valentlik so’z birikmasi tizimida bosh o’rinda turib, birikmalarning birikish va biriktirish imkoniyatining asosi sanaladi. Gapning struktura va mazmun jihatidan bir butun bo’lgan guruhlari, parchlari jonli tilda – og’zaki nutqda tovush jihatidan ham ajralib turadi. Bunday guruhlar sintagma deyiladi [4,]. Ushbu nazariyaga misol qilib, haybatli samalyot yashil bog’lar ustidan uchib o’tdi gapi tahlil qilindi. Bu gapda uchta sintagma mavjud: 1) haybatli samalyot; 2) yashil bog’lar ustidan; 3) tez uchib o’tdi. Har bir sintagma bir havo chiqarish bilan – bir nafas kuchi bilan aytiladi, so’ng orada qisqa pauza bo’lib, boshqa sintagma boshlanadi. Sintagmaning eng so’nggi elementi, shu elementning so’nggi bo’g’ini kuchli aytiladi – urg’uli bo’ladi. Demak, fonetik jihatdan sintagm