ПРОБЛЕМЫ ШКОЛЬНОЙ РЕФОРМЫ В СОВЕТСКОЙ РЕСПУБЛИКЕ БУХАРА

Аннотация

In this article, school issues during the period of the Bukhara People's Soviet Republic are covered in detail. Based on the idea that the government of the USSR can get rid of the swamp of ignorance and backwardness by making the people literate, it is detailed that the general rules on schools (Rules) have been developed in the new situation. The issues of school buildings, supplies, lessons and textbooks, teachers' salaries and allowances, financial condition and support of teachers and students are described in this period. The article presents the views 1 29 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ of enlightened moderns on school issues. Issues of reform in school education are covered in every way. Key words: BXSR, education, literacy, knowledge, school, student, teacher, class, science, textbooks, reformation, decree, Inspectorate of Education, Rules, Bukhara news, Sallahkhoja Guzari, school principals, school staff, Council of People's Inspectors. Бухорода БХСР тузилгандан кейин маорифни, мактаб ва мадрасани тубдан ислоҳ қилиш, таълим-тарбия тизимини ўзгартириш, миллатни маънан уйғотиш учун дастлабки кунларданоқ замонавий маориф тизимини вужудга келтириш чоралари кўрилди. БХСР Маориф нозирлиги мутасаддилари маориф масаласига: «Маориф керак, чунки ҳеч бир мамлакат, ҳеч бир миллат ва ҳеч бир инқилоб маорифсиз яшамас, ўқимок учун мактаб керак, маориф керак, китоб керак, булар ҳақиқат»,-деб қарадилар. [10;23] БХСР ҳукумати аввало халқни саводли қилиш орқали жаҳолат ва қолоқлик ботқоғидан халос қилиш мумкинлиги билан боғлиқ фикрга таянган ҳолда янги вазиятда Мактаблар ҳақида умумий қоидалар (Қоидалар)ни ишлаб чиқишини Маориф шўъбаси зиммасига юклади.[11;23] Мазкур «Қоидалар» Бухорода амирлик тартиби тугатилганидан уч ойдан сўнг, яъни 1920 йилнинг ноябрь ойида ишлаб чиқилган. Бухорода янги шароитда мактаб таълимини жорий этишга қаратилган Мактаблар ҳақида умумий қоидалар (Қоидалар) деб номланган тарихий ҳужжат «Умумий қоидалар», «Таълим-тарбия ишларига оид», «Мактаб идораси ҳайъати вазифаси», «Мактаб шўросининг вазифаси», «Мактаб ходимлари учун категориялар» каби бешта бўлимдан иборат эди. БХСРда таълим тизимини замонавийлаштириш асос ва қоидалари ушбу ҳужжат билан тартибга солиниши кўзда тутилган. Мактаблар ҳақида умумий қоидалар, амирлик замонида мавжуд бўлган анъанавий таълим тизимини тубдан ислоҳ қилиш дунёвий таълимни жорийлантириш ва аҳолини ёппасига саводхон қилиш лойиҳаси илгари сурилди. Мактаб ишлари ҳақидаги режада: 8-16 ёшли болалар учун бошланғич мактаблар очиш, саводсизликни тугатиш курслари ҳамда муаллим ва мураббийлар тайёрлайдиган махсус ўқув юртларини ташкил этиш кўзда тутилганди. Қоидалар бошланғич мактабларда ўқув муддати 7-8 йил давом этиши қайд қилинган. Бироқ, ушбу бошланғич таълим муддати устида мунозаралар кучайиб кетди. Айниқса, «Бухоро ахбори» газетасининг бир қатор сонларида ушбу муддатни 4-5 йилга тушириш билан боғлиқ таклифлар билдирилган. бошланғич ўқиш муддатини 5 йиллик ўлароқ қабул килган эди,- деб фикр билдирганди. «Қоидалар»да анъанавий, масжидлар қошидаги бошланғич мактабларни ислоҳ қилиш, Усули савтия (товуш усули)га асосланган синф-дарс тузимига ўтиш янги мактаблар ишида мадрасада таълим берган илғор фикрли ва саводли муаллимлардан вақтинча фойдаланиб туриш, махсус қизлар мактабларини ташкил этиш, болалар боғча ва яслилари очиш, таълимнинг мажбурийлигини таъминлаш, ўқувчиларни ҳукумат ҳисобидан бепул ўқитиш ва овқатлантириш масалалари қайд этилган. [7;213] Мактаблар ҳақида умумий қоидалар (Қоидалар)нинг 1-бўлимининг 11-бандида: Мактабларнинг ҳар қайсисида тарбия олмоқ билан бирга, болалар учун мумкин бўлғон равишда ош, чой, кийим ҳам берилур, –деб ёзилган эди. Мактабларда таълим ва тарбияни уйғун равишда олиб бориш, ўқувчиларни ёш хусусиятларига қараб гуруҳларга ажратиш, 1 29 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ дунёвий фанлар дастурини ишлаб чиқиш кабилар назарда тутилган. [3;84] Таълим-тарбияда болаларни сўкмоқ, урмоқ, жазо бермоқ битирилиб, ўгит-насиҳат, танбеҳ, ўрнак кўрсатиш усулларини қўллаш қоидалари қатъий қилиб ёзиб қўйилган, шунингдек, таълим ахлоқий, мафкуравий шаклларда бўлиши, ҳар бир синфдаги ўқувчилар сони 30-35 тадан ошмаслиги, болаларни ёш хусусиятларига қараб синфларга ажратиш кабилар ҳам кўрсатилган. [12;23] Ушбу қатьий қоидалар Бухоро жадидларининг 1908 йил октябрда Саллоҳхўжа гузарида очган биринчи жадид мактабида ҳам амал қилган эди. [7;23] Мактабда таълим оладиган муаллим ва ўқувчилар аҳлоқан пок бўлиш, вино ичмаслик, ўз сўзида қатъий туриш, маорифга садоқат кўрсатиш, ўз шахсий манфаатларидан жамият манфаатларини устун қўйиш каби хислатларга эга бўлиш учун қасамёд қилган эдилар. [8;366] Қоидаларнинг Мактаб идораси ҳайъати таълимия вазифаси, Мактаб шўросининг вазифаси каби бўлимларида маориф тизими раҳбарлари ва ўқитувчиларнинг вазифалари баён қилинган. Макта