ПРЕИМУЩЕСТВА РАБОТЫ СО СЛОВАРЕМ ПРИ ОБРАЗОВАНИИ РОДНОГО ЯЗЫКА

Аннотация

This article will talk about Uzbek language and thinking, about teaching native language lessons on the basis of a new approach in the education system, including the role of dictionaries in teaching the native language. Keywords: speech, vocabulary, native language, educational system, teacher, reader, approach. ПРЕИМУЩЕСТВА РАБОТЫ СО СЛОВАРЕМ ПРИ ОБРАЗОВАНИИ РОДНОГО ЯЗЫКА Аннотация. В данной статье говорится об узбекском языке и мышлении, опреподавании родного языка в системе образования на основе нового подхода, в том числе о роли словарей в обучении родному языку. Ключевые слова: речь, лексика, родной язык, образовательная система, учитель, ученик, подход. Mamlakat rivojlanishida ko‘pincha yosh avlod asosiy o’rin tutadi. Yoshlarning ma'nan yetuk va bilimli bo‘lish kabi xislatlarni shakllanishiga bevosita ta'sir qiladigan muhim hayotiy omil – ta'lim – tarbiya tizimi hisoblanadi. Yosh avlodning ta'lim – tarbiyasiga e'tibor qaratish davlat rivojida muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, ta’lim tizimining ona tili darslarida o‘quvchilar tilshunoslik bo‘limlari haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar. Til millatning ma’naviyat ko’zgusi, ma’rifat chirog’i, bilim kaliti bo’lganligi uchun uni o’rganish, tahlil qilish va yosh avlodga til grammatikasi, semantikasi bo‘yicha ta’lim berish tilshunoslik soha vakillari oldida turgan asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Inson borliqdagi jarayonlarni idrok qilishi, anglashi va fikrlashida ona tilining o’rni beqiyosdir. Shuning uchun til va tafakkurni bir-biridan alohida tarzda tasavvur qilib bo’lmaydi. Ularning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. Nutq og’zaki va yozma shaklda bo’lib, inson ongidagi o’y-xayollari va fikrlarini shu orqali bilish mumkin. Insoniyatga ibrat bo’la oladigan odamning nutqi, fikrlari, muomala madaniyati xuddi bahorda esadigan yoqimli shabadaga o’xshaydi. Aksincha, ongida salbiy fikrlar, yomon niyatlari bo’lgan, hasad, kibr, manmanlik cho’qqisiga chiqqan kimsaning nutqi qish qahratonidagi sovuq misoli yoqimsizdir. Ona tiliga bo’lgan muhabbat, hurmat boshlang’ich ta’lim jarayonlaridan boshlanadi. Ona tili darslari jarayonida o’quvchilarning til malakalari takomillashib, fikrini to’g’ri, ongli va ifodali bayon etish, badiiy asar g’oyasini tushunish qobiliyatlari o‘sib boradi. [2.28]. Afsuski yuqori sinflarga o’tgan o’quvchilarning aksariyati o’zbek tiliga faqatgina so’zlashuv 1 13 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ vositasi va ta’lim olish quroli sifatida qaraydi. Darsliklardagi grammatik bilimlarni ham imtihonlardan o’tish va test yechish uchungina o’rganadi. Zamonamiz yoshlariga darsliklar zerikarli tuyilishi mumkin. Shu maqsadda umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun darsliklarning mazmuni, dizayni va matnida imlo xatolarsiz nashrga tayyorlash, amaldagi o’quv qo’llanmalardagi xato va kamchiliklarni tuzatish maqsadida “Darsliklarga taklif” kanali tashkil etildi, bu kanal ocilishi bilan til haqida uning rivojlanish bosqichlarini takomillashtirish yuzasidan sakkiz mingdan ortiq talab va takliflar bo‘ldi. Respublika ta’lim markazi tomonidan o’rinli deb topilgan 1600 ga yaqin taklif qabul qilindi. 2025-yilgacha yangi darsliklar ishlab chiqish masalalari respublika miqyosida o’tkazilgan seminarda muhokama qilindi. Bu esa til o’rganishdagi talab va takliflarni amalga oshishida muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir tilning faxrlanadigan asosiy jihatlaridan biri uning lug’at boyligidir. O’zbek tili ham lug’atga boy til bo‘lib, “O’zbek tilining izohli lug’ati”, “O’zbek tilining imlo lug’ati”, “O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati”, “O’zbek tilining orfografik lug’ati”, “O’zbek tilining etimologik lug’ati”, “Hozirgi o’zbek adabiy tili faol so’zlarining izohli lug’ati”, “O’zbek ismlari lug’ati” kabi lingvistik va qomusiy lug’atlar yaratilgan. Ular ona tilimiz xazinasidir. Afsuski, hozirda ona tili darslari faqat qoida yodlab, mashq bajarish bilan chegaralanib qolgan. Lug’atlardan maktab darslari tugul, boshqa ta’lim bosqichlarida ham foydalanish miqdori juda kam. Faqat DTM testlarini yechish uchun imlo lug’atiga ba’zida ko’z tashlanadi, xolos. Ingliz, rus, arab tili o’rganishga brogan o’quvchidan ilk darslardanoq lug’at kitob xarid qilib, yodlash talab qilinadi, chunki lug’at bilan ishlash samarali natija beradi. O’quvchilarning savodxonligi yaxshi rivojlanishi uchun o’zbek tiliga doir lug’atlarni o’rganishni keng yo’lga qo’ysak, maqsadga muvofiq bo’ladi. Ona tili fanining vazifasi o‘qituvchilarning fikrlash qobiliyatini o‘stirish, o’z fikrini batafsil, chiroyli bayon qilishga o‘rgatishdir. Fikr esa til orqali bayon etiladi. Tilshunos olim Shavkat Rahmatullayev til qurilishida uning ikki holatini - lison va nutq tushunchalarining farqlanishi haqida yozadi. “Lison, - deb yozadi olim, - kishi miyasidagi til xotirasi qismida mavjud til birliklaridan va ulardan foydalanish qoidalaridan iborat boylik. Nutq esa ana shu boylikdan foydalanish jarayoni va shunday jarayonnin