СВАДЕБНАЯ ТЕМА В ДЖАДИДСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ

Аннотация

In this article, the decisions of the Uzbek government regarding the wedding ceremony, the opinions and critical views of enlightened poets, modern poets about this ceremony in their artistic works and articles are covered. Key words: Wedding, extravagance, ignorance, criticism, decree, prohibition, regulation. СВАДЕБНАЯ ТЕМА В ДЖАДИДСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ Аннотация. В этой статье указ правителя о свадьбе, выделены критические мысли и взгляды поэтов и джадидые на этот обряд. Ключевые слова: Свадьба, экстравагантность, невежество, критика, указ, запрет. "Миллатнинг манфаати учун ҳаракат қилмаган одам охират саодатига эришолмайди". Абдурауф Фитрат Ўзбек халқининг жону қонига сингиб кетган маросимларидан бири бу тўйдир. Ҳатто халқимизнинг эртаку халқ достонлари ҳам "Қирқ кечаю қирқ кундуз тўй қилди" ибораси билан ниҳояланиши ҳам одатга айланган. Аслида бир қарашда хурсандчилик манбайи сифатида воқе бўладиган, кишиларни бир-бир билан яқинлаштириб, ўзаро меҳр-муҳаббат уйғотадиган бу маросим сўнгги йилларда оддий халқ учун зарардан бошқа нарса беролмайдига тузалмас бир дардга айланди. Шу сабабли 2019-йилнинг 14-сентябрида Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Қонунчилик палатаси кенгаши ва Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг кенгаши "Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимларни тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш" тўғрисидаги № 2736–III/КҚ-592 сонли қўшма қарорига мувофиқ, мамлакатимиздаги маросимлар қонунан тартибга солинди ва тўйлардаги дабдабабозликларнинг олдини олиш мақсадида чора-тадбирлар ишлаб чиқилди. Халқимиз тарихига назар солсак, бу каби қарор ва фармонлар Бухоро амири Саид Олимхон (1910-1920) ҳукумронлигининг илк йилларидаёқ, яъни 1911-йилнинг март ойида 1 08 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ тўйлардаги шуҳратпараслику исрофгарчиликларнинг олдини олиш мақсадида "Жуда исрофли тўйларни тугатиш" тўғрисида фармоннинг мавжудлигини билишимиз лозим. Ўша даврда тўйлардаги “ким ўзарлик” пойгаси шунчалик авжига минганлигини ушбу фармондаги жазо чораларининг қаттиқлигидан ҳам билса бўлади. Унга кўра, тўйларда кўпкари, пойга тадбирлари бекор қилинган, унга амал қилмай ўзбошимчалик қилганларга ўлим жазоси тайинланган. Меҳмонларга 6-7 хил овқат бериш, тўн тарқатиш тақиқланиб, паловдан бошқа овқат берганларни 75 дарра уриш жазоси белгиланган. Ушбу фармон миллий қадриятларни сақлаган ҳолда маросимлардаги исрофгарчиликларни маълум миқдорга чеклаганлиги билан аҳамиятга моликдир. Халқ ҳаётининг барча икир-чикирлари, жаҳолат оқибатида юзага келган чиркинликларидан хабардор бўлган миллатнинг маърифатпарвар адиблари мақолалари, асарлари орқали халқнинг кўзини очиш, ўзига ўзи чоҳ қазиётганлигини тушунтиришни мақсад қилган. Хусусан, Муқимий "Тўйи Иқонбачча" ҳажвиясида тўй мотиви орқали мустамлакачилик сиёсатини қаттиқ қоралаган. Ҳатто бу халқнинг орзу-истаклари, қувончлари-да эрксизликка маҳкумлиги биргина тўй воқеа-ҳодисалари мисолида жонли тасвирланган. Асарда тасвирланган тўй бошдан оёқ заҳарҳанда кулгига йўғрилган. Шоир Муқимий ҳажвиядаги хўжайиннинг "Ман ризомас кишига нон берсанг", "Туйнигингдан агарда чиқса тутун", "Бўлса умидингиз агар биздан" каби шартли дағ-дағалари оқибатида боши берк кўчага кириб қолган Иқонлик хизматкор мисолида ноҳақлик, зулм остида эзилган халқ қиёфасини рангли бўёқларда чизади. Ўзбек драмачилигида "Падаркуш"дан сўнг ёзилган "Тўй" драмасида Беҳбудийнинг таъбири билан айтганда, тўй номли қаттол душман жаҳолатнинг айни сабаби, бош дастаги сифатида эътироф этилган. Муаллифлар саводсиз, алифни кўрса, таёқ дейдиган бой ва унинг атрофидаги ўзи каби жоҳилларга илм-маърифатли, кенг фикрли, узоқни кўра биладиган банк мирзосини қарши қўяди. Хусусан, мирзо хатна қилиш суннат бўлса-да, бутун бошли тўйга ўн беш минг сўм сарф этишнинг аҳмоқлик эканлигини, ундан кўра ушбу пулларни фарзандининг илм олишига йўналтириши афзаллиги каби манфаатли фикрига бой: "Шунча ота-бобомиздан қолган урф-русумни сани бир оғиз гапинг билан барҳам берамизми?"[5,161] дейиш орқали аслида катта тўй қилиб бойлигини кўз-кўз қилишни, қилаётган хатнаси бошқаларнинг тўйидан "... бир парда зиёд" бўлишини, халқ ичида овоза бўлишни мақсад қилган бой ўзини аждодларидан қолган қадриятларнинг муносиб посбонидек тутади. Бу каби кимсалар ҳақида Ҳожи Муин "Тўй ва аза маросими ҳақинда" номли мақоласида шундай дейди: "...диннинг амр ва наҳйилариндан юздан бирига амал қилмагон ҳолда, ота-боболаридан қолгон урф ва одатлардан четга чиқмаслиқ учун бор кучи ила тиришадир"[1]. Шунингдек, драматург Ҳожи бобо тилидан биз билан бир тилда сўзлашувчи қариндош, диндош бўлган Туркия давлатининг Истанбул шаҳрида ўттиз-қирқ кишилик ихчамгина ўтган бир тўйни ҳикоя қилиш орқали икки мусулмон халқининг бу маросимга муносабатини, бири мустамлака, бири сиёсий жиҳатдан мустақил бўлган бу икки давлат иқтисодий, ижтимоий, маънавий тараққиётнинг қайси босқичида эканлигини ўқувчига намоён этади. Драма сўнгида мирзонинг исрофгарчилик сабаб х