РАЗВИТИЕ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ У УЧАЩИХСЯ

Аннотация

In this article, the basis and origin of critical thinking and its role in the scientific and creative activities of students, development factors were presented with reasons and opinions. Keywords: Critical thinking is authority (authority), Barry K. Beyer (1995), students own ideas, students are free, creative. Kirish Tanqidiy fikrlash bilan bogʻliq eng qadimgi yozuvlar Platon tomonidan yozilgan Suqrot taʼlimotini taqdim etgan dialoglardir. Ular Platonning birinchi dialoglari bo‘lib, Suqrot bir yoki bir nechta suhbatdoshlari bilan axloqiy masalalar, masalan, Suqrotning qamoqdan qochishi to‘g‘ri bo‘ladimi, degan mavzuda gaplashadi. Faylasuf bu masalani o‘ylab, mulohaza yuritadi va shunday xulosaga keladi: qochish uning ustida tutgan barcha narsalarni (qadriyatlarni) buzadi, masalan, Afina qonunlari va Suqrot tinglayman, degan ichki rahbar ovoz. Suqrot tanqidiy haqiqatni aniqlab berdiki, inson bilim va aqlga „hokimiyat“ (obroʻ) asosida bogʻliq boʻlmaydi. U hokimiyat va yuqori lavozim egalari juda sarosimali va mantiqsiz boʻlishi mumkinligini isbotladi. Tanqidiy fikrlash — fikrlashning alohida turi boʻlib, faktlarni tahlil qilish orqali xulosalar hosil qiladi. Ushbu konsepsiya murakkab va turli xil taʼriflarga ega, jumladan, ratsionallik, skeptitsizm, xolis tahlil va faktlarni tekshirish. Tanqidiy fikrlash bu — oʻz-oʻzini boshqaradigan, oʻzini oʻzi tarbiyalaydigan, oʻzini oʻzi nazorat qiladigan va oʻzini oʻzi toʻgʻirlaydigan fikrlash shaklidir. Uning zaruriy sharti ongni takomillashtirishning qatʼiy meʼyorlariga rozi boʻlish va ularni hushyorlik bilan qoʻllashdir. Adabiyotlar tahlili. Tanqidiy fikrlash Richard V.Pol tomonidan ikki toʻlqinli harakat sifatida tasvirlangan (1994). Tanqidiy fikrlashning „birinchi toʻlqini“ koʻpincha „tanqidiy tahlil“, tanqidni oʻz ichiga olgan sof, oqilona fikrlash deb ataladi. Uning tafsilotlari unga murojaat 8 43 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qilganlar orasida farq qiladi. Barri K.Beyer (1995) fikriga koʻra, tanqidiy fikrlash aniq, asosli hukm chiqarishni anglatadi.Tanqidiy fikrlash jarayonida gʻoyalar isbotlanishi, toʻliq koʻrib chiqilishi va baholanishi kerak. Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari boʻyicha AQSh Milliy kengashi tanqidiy fikrlashni quyidagicha taʼriflaydi: " kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish, mulohazalar yoki muloqot orqali toʻplangan yoki hosil qilingan maʼlumotlarni eʼtiqod va harakatni (kontseptuallashtirish) boshqaradigan tushunchalarga faol va mohirona aylantirish, qoʻllash, tahlil qilish, sintez qilish yoki baholashning intellektual, ilgʻor jarayoni sifatida aniqlanadi. Ko'pincha e'tiqodlarimizda emotsional yoki boshqa ruhiy investitsiyalarga ega bo'lganimiz sababli, odamlarning mantig'i yoki dalillari zaifmi-yo'qligiga qaramay, odamlar oldinga qadam qo'yish va bu e'tiqodlarni himoya qilishga urinish odatiy emas. Darhaqiqat, ba'zida odamlar bu haqda ko'p narsa bilmasalar ham, ular fikrlarini himoya qiladi - ular o'ylaydi , lekin ular yo'q. Biroq, tanqidiy fikrlashni o'rganishga harakat qiladigan kishi, bilish kerak bo'lgan hamma narsani allaqachon bilgan deb o'ylashdan qochishga harakat qiladi. Bunday kishi, norozi bo'lgan kishilar ularga tegishli narsalarni o'rgatishi va muhim, tegishli dalillarni bilmagan holda pozitsiyani tortib olishdan bosh tortishlariga yo'l qo'yishga tayyor. Tanqidiy fikrlashda erkinlik bo’lishi uchun talabalar ma'qul va noma'qul narsalarni aytish, ular qaqida fikrlash, ijod qilish uchun ruxsat olishlari lozim. Talabalar yo’l qo’yiladigan xolatlarni anglab olishgach, tanqidiy taqlil qilishga faol kirishadilar. Tanqidiy taxlilga izn olish onglilik tamoyiliga asoslanadi. Bunda taxlil va xaddan oshish orasidagi farq aniqlab bеrilishi lozim. Tanqidiy fikrlashga izn fikrlash uchun chinakam maqsad bo’lgan va do’stona hamda samarali sharoitda bеriladi. Tanqidiy fikrlashning omillaridan biri talabalarning fikrlash jarayonini qadrlashdir. Talabalar o’z fikrlash jarayonini qadrlashni namoyish qilishga qarakat qiladilar, unga va uning oqibatlariga nisbatan jiddiy munosabatda bo’la boshlaydilar. Fikrlash jarayonini tashkil etish davomida talaba ularning fikrlari, o’z tanqidiy taqlili natijalari qimmatli ekanligini ularning ongiga singdirish zarur. O’qituvchi talabalardan muayyan matеrialni shunchaki qayta ishlashni talab qilganda tayyor qoliplardan, andozalardan holi bo’lishi lozim. Bu esa talabalarda o’zgalar g'oyalarini mеxanik tarzda qayta ishlab chiqish eng muhim va qimmatli ekanligiga ishonch qosil qilishga olib kеladi. Tahlillar va natijalar. Talabalarni tavakkaldan holi bo‘lgan, ya’ni g‘oyalar qadrlangan, talabalarning fikrlash faoliyatida faol ishtirokini yuqori motivatsiyalash imkoni bo‘lgan muhitda o‘ylash lozimligi haqida ularda ishonch hosil qilish zarur. Muayyan mavzu yoki vaziyatga qiziqmaydigan odam hech qachon bu haqda tanqidiy fikrlash mashqlarini bajara olmaydi. Buning sababi shundaki, barcha ma'lumotlarni to'plash va xolisona