ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ, УПОМЯНУТЫХ В ТУРЕЦКИХ СЛОВАРЯХ

Аннотация

In this article, the lexical-semantic analysis of the modern alternatives of the animal names included in the ancient Turkic dictionaries is presented. Key words: Animal names, wild animals, semantic analysis, species, sex-age relationships of animals. ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ, УПОМЯНУТЫХ В ТУРЕЦКИХ СЛОВАРЯХ Аннотация. В данной статье проводится лексико-семантический анализ современных вариантов названий животных, включенных в древнетюркские словари. Ключевые слова: Названия животных, дикие животные, семантический анализ, виды, половозрастные отношения животных. Mahmud Koshĝariyning "Devoni luĝotit turk" ("Turkiy sòzlar devoni"–turkiy tillar haqidagi qomusiy asari 1071–1072). Bu asar XI asrda 2–yarmida Markaziy Osiyoda va Ĝarbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy uruĝ va qqbilalari, ularning ijtimoiy ahvoli kelib chiqish tarixi haqida bizga ma'lumotlar qoldirilgan. Shu òrinda biz ham asarda keltirilgan "Hayvon nomlari "sòz birikmalarini tahlil qilib chiqamiz. Lekin tilshunoslik asari birgina "Devoni luĝotit turk" emasligi yuzasidan Xll–XIV asrlarni òz ichiga oluvchi "muallifi aniqlanmay qolgan" "At –tuhfat" kitobi tarkibida qòllanilgan " hayvon nomlari" sòz va birikmalarini tahlil qilib chiqamiz. "Kelurnoma" asari Muhammad Yoqub chingiy tomobidan yozilgan. Bunda turkiy–forsiy luĝatda "hayvon nomlar"ini kòrib chiqamizChunki, bu asarni ikki asar yozilishi jihatdan birin– ketin yaratilgan bòlib, turkiy tilning òĝuz,qipchoq, qarluq shevalarida tarkibiy almashinib boradi. Masalan, "Devoni luĝotit turk"da–Тонуз(374–bet) "At tuhfat"da–Донуз(193–bet) "Kelurnoma"da–Тонгуз(104–bet)larda keltirilgan. "Devoni luĝotit turk"da quyon sòzi Тавïшган(468–bet) "At tuhfat"da Кïĵaн (224–bet)."Kelurnoma"da esa Тавушкан(102– bet).Yuqoridagi leksik semantik tahlilimizdan uchala luĝatlardagi hayvon nomlarining qiyoslash orqali turlicha nomlanganligini kòrsatadi. Keyingi tahlilimiz òsha davrdagi ayiq sòzi òrnida qòllanilgan sòzlarga qaratiladi."Devoni luĝotit turk"da Аба (113–bet) "At tuhfat"da esa Ажу 9 17 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ (166–bet) "Kelurnoma"da Айик, (77–bet) kabi sòzlar quyon sòzi òrnida qòllanilgan." Devon" va "At tuhfat "va "Kelurnoma" da asarlaridagi "hayvon nomlari"ni solishtirdik. Kòrikki har uchala asarda ham ularning nomlari har xil keltirilgan. Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish mumkinki, davrlar o‘tishi bilan insonlar o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, hayvon nomlarini leksik, fonetik hamda grammatik jihatdan qulay tarzda talaffuz qilib kelishgan. Tadqiqot ishimizdagi lug‘atlardan ko‘rinib turubdiki, insoniyat hayvon nomlarnini faqatgina bir nom ostida saqlashmagan, balki tur, jins hamda yosh nuqtai nazaridan bo‘lib tasniflab kelishgan. Bu esa turkiy xalqlarning qanchalik lug‘at boyligi sermahsul ekanligining yorqin timsolidir. Ushbu lug‘atlar avloddan avlodga o‘tish jarayonida yanada kengayib, yangilanib boradi.b boradi.