ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ ПТИЦ В СЛОВАРАХ (НА ПРИМЕРЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ "ДЕВОНУ ЛУГ'ОТИТ ТУРК" И "АТ-ТУХФАТ")

Аннотация

In this article, the modern alternative and phonetic-phonological analysis of bird names from the ancient Turkic language dictionaries are made, and general conclusions are presented. Key words: names of birds, method of statistical analysis, "At - tuhfat", "Devoni lugotit turk". ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ ПТИЦ В СЛОВАРАХ (НА ПРИМЕРЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ "ДЕВОНУ ЛУГ'ОТИТ ТУРК" И "АТ-ТУХФАТ") Аннотация. В данной статье представлены текущий альтернативный и фонетико-фонологический анализ названий птиц, имевших место в древнетюркских языковых словарях, и общие выводы. Ключевые слова: названия птиц, метод статистического анализа, «Ат-тухфат», «Девони луготит турк». Leksikografiya tilshunoslikning lug'at tuzish bilan shug'ullanuvchi va u bilan aloqador bo'lgan masalalarni o'rganuvchi sohasi " Lug'atchilik " deb ham yuritiladi. Aslida leksikografiya va lug'atchilik tushunchalari farqlanadi. Leksikografiya lug'at tuzish amaliyotini ifodalaydi. Bilamizki qushlar nomlari bir necha asrdirki leksikografik - lingvistik ko'lamida tadqiq etib kelinadi. Bu nomlar har bir lug'atda o'ziga xos turlicha nomlarda ifodalangan. Biz ana shu farqlarni ochish maqsadida o'zbek leksikografiyasining ustun bo'lgan , mashhur lug'atshunos hamda 6 75 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ dialektolog olim qalamiga mansub " Devoni lug'ati turk " ( keyinhi o'rinlarda " MK " ) va huddi shu asrda yozilgan , ammo muallifi no'malum bo'lgan " At - tuhfatuz zakiyatu fil lug'otit turkiya " ( keyingi o'rinlarda " At - tuhfat ") lug'atlaridan so'zliklar qidirdik . Ushbu kichik tadqiqot ishimizda biz statistik , leksik - semantik , etimologik , fonetik - fonologik , qiyoslash - chog'ishtirish metodlaridan foydalandik. Endi esa asarda keltirilgan qushlar nomlaridan namunalar ko'rib o'tamiz : " Devoni lug'otit turk" lug'ati 1. Us(уш)-karsak qushi,burgut (shoir) shunday degan.(29-bet) 2. Aŋ(анг)-qushoti;uning yog’idan dori sifatida foydalaniladi.(30-bet) 3. Öpkük (упкук)-sassiqpopishak (chigilcha).(56-bet) 4. Úhi (ухи) – ukki. (78-bet) 5. Quš (куш) – qush . jamlikni bildiradigan turdosh ot.(136-bet) 6. Örünquš(ўрункуш)-oq lochin.(136-bet) 7. Qaraquš(каракуш)-burgut.(136-bet) 8. Tewäyquš(тэшайкуш)-tuyaqush.(136-bet) 9. Yunquś(йункуш)-tovus.(136-bet) 10. Ilquš(илкуш)-ilqush,qirg’iy.(136-bet) "At - tuhfat " lug'ati 1. ïтлақаз (qush) (15-bet) 2. авуғаз (bir xil qush) (25-bet) 3. турунтаj (bir qush) (40-bet) 4. тöвлӱгäч (qush) (47-bet) 5. тавуқ ва кäклïк (56-bet) 6. кäркäс ва қартол –qush turi (61-bet) 7. туған (lochin) (62-bet) 8. шïршïқ (chug’urchuq) (65-bet) 9. қоғу (oqqush) (67-bet) 10. тартаз (yalva deyilgan qush) (68-bet) Statistik tahlil metodimizga ko'ra "Devoni - lug'otit turk " da 26 dona , "At - tuhfat " da esa 35 dona qushlar nomlari ifodalangan . Ligvistik tahlil metodlarimizga asoslanib qushlar nomlarini leksik - semantik tahlil qildik. 6 76 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ushbu lug‘atlarni o‘rganar ekanmiz, lug‘atdagi bir so‘zlikning nomlanishi hamda uning ma’nosi ikkinchi lug‘atda umuman boshqacha nomlanganiga guvoh bo‘ldik. Ularning ba’zilari keng doirada tahlil qilindi. “Devoni lug’otit turk” burgut ma’nosida – Uš (29 b) so‘zi, “At-tuhfatda esa кочлун (222b) so‘zlari ishlatilgan. Lochin so‘zi – “MK” da Čağrï (69 b) so‘zliklari ishlatilgan bo‘lsa, “At-tuhfat”da – Туган (260 b) , Boyqush" - Mk " Ühi ( 78 b)da , " At - tuhfat" da Баjгуш , Chumchuq - " MK " da Qušğač ( 181 b) , "At - tuhfat " da Шïрша , Chug'urchuq - " MK " da Siğirčiq ( 198 b) , "At - tuhfat " da шïршïк , Sassiqpopishak - " MK " da Öpkuk ( 56 b) , "At - tuhfat " da Убук , Baliq ovlaydigan qush - " MK " da Balïqchin ( 202 b) , "At - tuhfat " da Кувулдур shaklida ishlatilgan . Ko‘rinib turganidek, vaqtlar o‘tishi tilning ham o‘zgarishiga olib keladi. Tildagi o‘zgarishlar esa so‘zliklarda, lug‘atlarda aks etadi. Bundan shunaqa xulosa qilishimiz mumkinki, tilning qanchalik boy ekanligini uning lug‘atlaridan bilib olishimiz mumkin. Shuning uchun lug‘atchilik sohasiga e‘tibor qaratib, uni rivojlantirishimiz lozim.