ПРИЧИНЫ ДЕВИАНТНОГО ПОВЕДЕНИЯ У ПОДРОСТКОВ И МЕРЫ ЕГО ПРОФИЛАКТИКИ

Аннотация

This article talks about the causes of deviant behavior in teenagers and measures to prevent it. Key words: causes of deviant behavior formation, moral standards established in society, civil society. ПРИЧИНЫ ДЕВИАНТНОГО ПОВЕДЕНИЯ У ПОДРОСТКОВ И МЕРЫ ЕГО ПРОФИЛАКТИКИ Аннотация. В данной статье говорится о причинах девиантного поведения у подростков и мерах по его предупреждению. Ключевые слова: причины формирования девиантного поведения, моральные нормы, сложившиеся в обществе, гражданское общество. Jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilmasdan, balki unga to`siq bo`luvchi me’yordan og`ish holatlari ham mavjud bo`lib, sotsiologiyada bu holat “Deviantlik holatlari”, undan tug`iluvchi xulq-atvorni “Deviant xulq-atvor” deb nomlanadi. Deviant xulq-atvor jamiyatda o`rnatilgan ahloq meyorlariga mos kelmaydigan insoniy faoliyat yoki xatti-harakat, ijtimoiy hodisa bo`lib, yolg`onchilik, dangasalik, o`g`rilik, ichkilikbozlik, giyohvandlik, o`z joniga qasd qilish va boshqa ko`plab shu kabi holatlar ushbu xulq-atvor xususiyatlari hisoblanadi. Deviant so`zi- lotincha deviantio so`zidan olingan bo`lib, chekinish, buzilish degan ma`noni anglatadi. Deviant xulq-atvor mavjud jamiyatda o`rnatilgan ahloq meyorlariga mos kelmaydigan insoniy faoliyat yoki xatti-harakat, ijtimoiy hodisadir. Deviant xulq-atvor- bu muayyan jamiyatda qabul qilingan huquq va ahloq meyorlaridan chetga chiqishdir. Ushbu og`ishning sababi insonning tashqi dunyo, ijtimoiy muhit va o`zi bilan munosabatlari va o`zaro ta`sirining o`ziga xos xususiyatlarida yotadi. Deviant xulq-atvor inson rivojlanishining, butun jamiyat hayotining tabiiy shartidir. Deviant xulq-atvor bo`lgan, mavjud va bundan keyin ham bo`ladi. Shuning uchun birinchi o`rinda uning nima ekanligi haqida bilim va ko`nikmaga ega bo`lishligimiz hamda unga qarshi kurash yo`llarini izlab topishimiz darkor. O`smirlik yoshida deviatsiya namoyon bo`lishining tinimsiz oshib borishi ijtimoiy pedagog oldida bu o`smirlar bilan ishlashning yangi usullari, texnologiyalarini izlash va ularga tadbiq etsh vazifasini qo`yadi. Ilmiy nazariy va amaliyotda ikki asosiy texnologiya-profilaktika va reabilitatsiya keng tarqalgan. 5 44 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Profilaktika-o`smirlar xulq-atvorida ijtimoiy normalardan og`ishning turli shakllarini keltirib chiqaruvchi asosiy sabab va sharoitlarni bartaraf etishga qaratilgan ijtimoiy, tibbiy, tashkiliy,tarbiyaviy va davlat tadbirlarining majmuasidir. U asosan bolani o`rab turuvchi muhitga bog`liq bo`ladi. Jamiyatda mavjud bo`lgan ijtimoiy meyorlardan chetga chiqqan holatlarni o`rganuvchi deviant xulq-atvor sotsiologiyasi muammolari O`zbekistonda istiqlol sharofati bilan o`rganila boshlandi. Jamiyatda insonlar faoliyati, xatti-harakatlari va xulq-atvorlarini ijtimoiy meyorlar boshqaradi. Ijtimoiy meyor jamiyat boshqaruvining ajralmas qismi bo`lib, shaxs yoki ijtimoiy guruh xulq-atvorini muayyan sotsial muhitga moslashtiruvchi qoidalar majmuidir. Ijtimoiy meyorning bir necha turlari mavjud bo`lib, huquqiy, axloqiy, diniy hamda urf-odatlarga oid meyorlar shular jumlasidandir. Ijtimoiy meyorning afzalligi shundaki, yoshligidanoq muayyan meyorlarga moslashtirib borilgan shaxslar umume`tirof etilgan tamoyillardan chetga chiqmaydi va boshqalardan ham shuni kutadi. Jamiyat a`zolarining mana shu ijtimoiy meyorlarga amal qilib yashashni nazorat qiluvchi institutlar ijtimoiy nazorat institutlari deyiladi. Ushbu institutlarga oila, maktab, mahalla, huquqni muhofaza qiluvchi organlarni sanab o`tishimiz mumkin. Har bir inson bolalarga ijtimoiy meyorlarni o`rgatish bilan birga, xulq-atvor meyoriy talablarning to`g`ri bajarilishini ham nazorat qilsa birton-bir yutuqqa erishishimiz mumkin bo`ladi. Ijtimoiy nazorat vakillari insonlar xulq-atvorini boshqarishning eng muhim vositasi bo`lib, deviant xulq-atvorning oldini olishda ham ushbu jamoalarning o`rni katta bo`ladi. Inson tarbiyasida eng birinchi va muhim ijtimoiy nazorat instituti bu-oiladir. Farzand tarbiyasida va barkamol avlodni shakllantirishda sog`lom oilaning o`rni katta. Afsuski, oramizda shunday insonlar ham uchraydiki, balki unga to`siq bo`luvchi meyordan og`ish holatlarini yuzaga keltiradilar. Deviant xulq-atvor- jamiyatda o`rnatilgan axloq meyorlariga mos kelmaydigan insoniy faoliyat yoki xatti-harakat, ijtimoiy hodisa bo`lib, yolg`onchilik, dangasalik, o`grilik, ichkilikbozlik, giyohvandlik, o`z jomiga qasd qilish va boshqa ko`plab shu kabi holatlar ushbu xulq-atvor xususiyatlari hisoblanadi. Bugungi kun zamonaviy jamiyatda oila tarbiya instituti sifatida o`zining samarali roli va vazifalarini amalga oshirib kelmoqda. Shunday vazifa va funksiyalardan biri bu kelajagimiz davomchilari bo`lgan yosh avlodni har tomonlama tarbiyalashdir. Ma`lumki, oila inson bolalik davrining ilk kunlaridan boshlab nimani qo`lga kiritgan, egallagan bo`lsa uni butun hayoti davomida saqlaydi. Shu bois, oilaning bola tarbiyasidagi ijobiy jihatlari