ПРОЯВЛЕНИЕ ПЕРЕДОВЫХ ПРИНЦИПОВ МИРОВОЙ ЛИТЕРАТУРЫ В УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ, ОСОБЕННО В ПОВЕСТВОВАНИИ

Аннотация

This article discusses the impact of world literature on Uzbek literature, especially in stories. Particular emphasis is placed on the subtleties of this, the comparison of world literature and Uzbek literature in the genre of stories, their unique qualities. The works of Khayriddin Sultanov have been interpreted as examples. Keywords: world literature, stories, Uzbek literature, analysis,, Khayriddin Sultanov, thirty-one stories, principles, nationality, historical roots, planetary events. ПРОЯВЛЕНИЕ ПЕРЕДОВЫХ ПРИНЦИПОВ МИРОВОЙ ЛИТЕРАТУРЫ В УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ, ОСОБЕННО В ПОВЕСТВОВАНИИ Аннотация. В данной статье рассматривается влияние мировой литературы на узбекскую литературу, особенно на рассказы. Особый акцент сделан на тонкостях этого, сопоставлении мировой литературы и узбекской литературы в жанре рассказа, их уникальных качествах. В качестве примеров интерпретированы произведения Хайриддина Султанова. Ключевые слова: мировая литература, рассказы, узбекская литература, анализ, Хайриддин Султанов, тридцать одна история, принципы, национальность, исторические корни, планетарные события. Barchamizga ma'lumki, o'zbek adabiyoti o'zining rivojlanish tarixiga ega bo'lib, ushbu jarayonda turfa xil bosqichlarni boshdan kechirgan: jahon adabiyoti ta'siriga uchragan, o'z tarmog'i doirasida shakllangan. Aytish mumkinki, jahon adabiyotining ta'siri hozirgi adabiy jarayonda ham o'z aksini topsa-da, biroq u qadim-qadimdanoq adabiy holatda o'zining ilk kurtaklarini namoyish eta boshlagan, xususan, ko'chib yuruvchi kompozitsiyalar, jumladan, "Ming bir kecha" ertagi syujetining turfa xalqlar adabiyotiga ko'chishi yoxud Dantening "Ilohiy komediya" asaridagi sayyor voqealar, Ibn Sino asarlaridagi asos bo'lgan jarayonlar adabiyotda ko'chma voqealarning naqadar ahamiyatli ekanligini ko'rsatadi. Bundan tashqari, adabiyotda janr doirasida ham(ya'ni uning xususiyatlari, sifatlari, qurilishi doirasida) ko'chish kuzatilib, ushbu maqolamizda jahon adabiyoti ilg'or xususiyatlarining hikoya janrida aks etishini ko'rib chiqamiz. Hikoya janri genezisi, ya'ni tarixiy ildizlari turkiy xalqlarga borib taqaladi, G'arbiy Yevropa va Amerikada ham hikoya janri azaldan rivojlanib kelgan , biroq novella deb ataluvchi adabiy janr 4 45 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qissaga o'xshab ketadi, albatta, ular o'rtasida birmuncha farqlar mavjudligi barchamizga ma'lum. Bundan tashqari, rus adabiyotidagi hikoya janri ham adabiyotimizdagi hikoya janri bilan bir qadar o`xshash. Aytish joizki, jahon adabiyotining hikoyachilikka oid turfa tamoyillari o`zbek adabiyotida ham o`zining aksini topgan, jumladan, umuminsoniy tamoyillarning ikki adabiyotda – o`zbek va jahon adabiyotida – ham barobar aks etishi hikoyachiligimizning ulkan yutuqlaridan biridir. Bundan tashqari, jahon adabiyotidagi quyidagi tamoyillar ham o`zbek adabiyotida o`zining yaqqol ifodasini topganligi ma`lumdir: - milliylikni asragan holda jahon adabiyoti nozik qirralarining o`zbek adabiyotiga singishi; - makon va zamon munosabatlariga ko`ra bir-biriga bog`liq bo`lmagan adabiyotlarga murojaat etish; - umumbashariy qadriyatlarni , inson azizligini asar asosiga kiritish; - adabiyotning asosi sifatida milliy qadriyatlarni tushunish; - badiiy tahlil va sintez jarayonlarini asar tarkibiy qismi sifatida ilg`ash. Ushbu tamoyillardan milliylikning jahon adabiyotidan o`zbek adabiyotiga singishi tamoyiliga to`xtaladigan bo`lsak, shu o`rinda ta`kidlash lozimki, jahon adabiyotiga xos bo`lgan milliy ruh aynan ko`chishi yuz bermaydi, ya`ni ma`lum qismlarigina – o`zbek adabiyotidagi mavjud milliylikka monandlari – ko`chadi yoki bo`lmasa, aynan ko`chishning nozik qirralari bir sifatda o`zlashadi, jumladan, chet el madaniyatida asar tasvirida “ryumka”(ichkilik ichiladigan idish) aks etsa, bu bizning adabiyotda “piyola” yanglig` yoritiladi, demak, har bir adabiyot o`z milliy ruhidan kelib chiqib, voqea detallarini aks ettiradi. Yuqoridagi qayd etilgan tamoyillardan biri makon va zamon munosabatlariga ko`ra bir- biriga bog`liq bo`lmagan adabiyotlarga murojaat etishdir, bunda yozuvchi badiiy asar yozishga shaylanganda – “asar xamirini qorish uchun” - asarlarga yuzlanishiga to`g`ri keladi. Ana shu asos bo`luvchi asarlarning vaqt va joylashuv nuqtayi nazaridan bir-biriga bog`liq emasligi jahon adabiyotidan o`zbek adabiyotidagi hikoyachilikka ko`chgan tamoyil hisoblanadi. Umumbashariy qadriyatlarni, inson azizligini asar asosiga kiritish va adabiyotning asosisifatida milliy qadriyatlarni tushunish tamoyillari aynan o`zbek adabiyotida ham yorqinlik kasb etgan. Sababi, qaysi hikoyachilik namunasiga boqmang, voqea detallari, milliy ruh, badiiy asar pafosiga bog`liq bo`lgan har bir detal umuminsoniy qadriyatlarni ulug`lash, bashar e`zozliligini aks ettirishga yo`naltirilgan. Inson qadri, sha`ni har narsadan aziz ekanligining yoritilishi o`zbek hikoyachiligining ulkan yutug`idir. Jahon adabiyotidan o`zbek hikoyachiligi