ИЗ УЧЕБНИКОВ ПО ИСТОРИИ ЛИТЕРАТУРЫ

Аннотация

In the article, the "History of Uzbek literature" school textbooks are analyzed and some relevant conclusions are drawn. The authors of the article looked as much as possible at the contents of the textbook "History of Uzbek Literature" created in 1979 for evening shift schools by Natan Mallayev. This is a glimpse into the history of textbooks, and the study of textbook history reveals important aspects. Key words: University, school, textbook, history, foundation, literature, author, target, analysis, publication, chapter, part, society, class, council, policy, character, literary, content, event, coverage. ИЗ УЧЕБНИКОВ ПО ИСТОРИИ ЛИТЕРАТУРЫ Аннотация В статье анализируются школьные учебники «История узбекской литературы» и делаются соответствующие выводы. Авторы статьи максимально ознакомились с содержанием учебника «История узбекской литературы», созданного в 1979 году для вечерних школ Натаном Маллаевым. Это беглый взгляд на историю учебников, а изучение истории учебников раскрывает важные аспекты. Ключевые слова: вуз, школа, учебник, история, основа, литература, автор, цель, анализ, издание, глава, часть, общество, класс, совет, политика, персонаж, литературный, содержание, событие, размах. Oliygohlar va oʻrta maktablar uchun yaratilgan oʻzbek adabiyoti darsliklari oʻzining uzoq yillik oʻtmishiga ega, toʻgʻri bu darsliklar hozirda eskirdi, ular oʻz xizmatini ado etib boʻlgan. Lekin ayni shu darsliklar hozirda yaratilayotgan darsliklar poydevori ekanini ham zinhor unutmasligimiz lozim. Oʻrta taʼlim maktablarining 8–9 sinflari uchun “Oʻzbek adabiyoti tarixi” darsliklarining yaratilishida olimlarimizdan Natan Mallayev, Saʼdulla Ismatov va Gʻulom Karimovning xizmatlari oʻta katta. Zikr etilgan olimlarimizdan Natan Mallayevning maktablar uchun darsliklari 1953-yildan boshlab nashrlari amalga oshirillan. Bu hodisa oz emas, koʻp emas qariyb 40 yillik jarayonni qamrab olishi bilan gʻoyat eʼtiborlidir. Natan Mallayevning nafaqat kunduzgi maktablar, balki kechki maktablar uchun yozgan darsliklari ham oʻzining maʼlum tarixiga egaligi ila ajralib turadi. Toʻgʻri hozir kechki maktablar yoʻq, shu tarixni oʻrganish nuqtayi 4 41 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ nazardan ayni kechki maktablarning 8-sinfiga moʻljallangan ixtiyorimizdagi “Oʻzbek adabiyoti tarixi”ning 1979-yilgi nashrini qarab chiqib tahlil etishga jazm etdik! (2) Darslikning “Kirish” qismidan soʻng keluvchi mundarijasi ushbu xilda: “Eng qadimgi adabiy yodgorliklar” (–B. 13–35) “XIV–XVI asrlar adabiyoti” (–B.36–115); XVII–XVIII asrlar va XIX asrning birinchi yarmi adabiyoti (–B. 116–144); “XIX asrning II yarmi va XX asr boshlari adabiyoti” (–B. 145–208). Kitobning moʻjaz kirish qismida “Adabiyot – soʻz sanʼati” (–B. 3–4); “Soʻz sanʼatining ikki turi: xalq ogʻzaki ijodi va yozma adabiyoti” (–B. 4–5); “Sinfiy jamiyatda adabiyotning sinfiy xarakteri” (–B. 5–6) mavzulari sharhlanib soʻngra oʻsha davr uchun yetakchi maqomga molik shoʻro mafkurasiga mos qarashlar doirasida fikr bayoni izhor etiladi. Mazkur darslikning “Eng qadimgi adabiyot yodgorliklar” bobidagi “Xalq ogʻzaki ijodi” qismida Mahmud Qoshgʻariy (XI asr) “Devonu lugʻotit turk” (turkiy soʻzlar toʻplami ) qomusiy asari misolida maʼlum miqdorda nazariy qarashlar aytib oʻtiladi. Soʻngra “Toʻmaris” va “Sharq” tarixiy afsonalari mavzui ila tahlil davom ettirilib, ularga oid fikrlar tizimi izhori aytilib, taalluqli xulosalar yasaladi. “Toʻmaris” va “Shiroq tarixiy afsonalari bizning zamonamizgacha yunon tarixchilari Gerodotning (484–425) “Tarix” va Polienning (eramizdan avvalgi II asr), “Harbiy hiylalar” asarlari vositasida yetib kelgan. Har ikki tarixiy afsonalarning tafsilotlari ajdodlarmizning ahamoniylar shohi eramizdan avvalgi Kir (Kirovush, 529-yil) va Doro I (521– 486)ga qarshi kurash voqealarida namoyon boʻladi. Toʻmaris va Shiroq oʻz qabilalarining baxtu saodati yoʻlida bosqinchi dushmanlarga keskin zarbalar berishdi. Jang halokatsiz boʻlmaganidek Toʻmaris sevimli oʻgʻlidan judo etilsa, Shiroq yurti va eli uchun ongli ravishda jonini fido etishga shay turadi. “Oysuluv” ertagida Oysuluv va uning Kunbotir oʻgʻli Shiroq kabi Doro hamlasiga qaqshatgich zarba beradi. Ona va oʻgʻil Oysuluv hamda Kunbotirning harakatlari Toʻmaris va oʻgʻlining Kirga qarshi turish voqealarga koʻp jihatdan mushtaraklik kasb etadi. Keyingi sahifalar muhabbat va sadoqatni, doʻstlik va mardlikni, yurtparvarlik va elparvarlikni tarannum etuvchi mashhur “Alpomish” dostoni qadimgi yunonlarning “Iliada” va “Odisseya”, armanlarning “Sosunlik Dovud”, qirgʻizlarning “Manas” singari qaxramonlik eposlari qatorida turadi. “Alpomish” dostonining gʻoyaviy motivlari ijobiy qahramonlari Alpomish, Barchin, Qorajon, Qaldirgʻoch, shuningdek, salbiy obrazlardan Boyboʻri, Koʻkaldosh, Surxayil kampir, zolim podsho Toychaxon, xoin Ultontoz orqali asarning badiiy qimmati ham nazardan soqit etilmagan holda muallif tarafidan ixcham izohlanadi. Umuman