ЛЕКСИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СЛОВ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ПРЕДМЕТАМ БЫТА, В НЕКОТОРЫХ СЛОВАРЯХ, СОЗДАННЫХ В XI-XIX ВВ.

Аннотация

The article examines the differences of lexemes in different works on the Turkish naming of household items from the works related to Turkish lexicography of the 11th-19th centuries. Key words: "Devonu lugotit turk", "At- tubfat uz zakiyatu fil lugotit- turk", "Muhokamat ul- lukkatayn". ЛЕКСИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СЛОВ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ПРЕДМЕТАМ БЫТА, В НЕКОТОРЫХ СЛОВАРЯХ, СОЗДАННЫХ В XI-XIX ВВ. Аннотация. В статье исследуется отличие лексем в разных произведениях по тюркскому наименованию предметов быта от произведений, относящихся к тюркскому народному творчеству XI-XIX вв. Ключевые слова: «Девону луготит тюрк», «Ат-тухфат уз закияту фил луготит- тюрк», «Мухокамат ул-лугатайн». Õzbek tilini ilmiy asosda õrganishga oid ilk ma'lumotlar leksikografiya sohasidagi qadimgi luğatlarda kuzatiladi. Luğatchililik sohasi õzbek adabiy tilining shakllanish davridan boshlab va undan keyingi davrlarda har doim ko'plab tilshunos olimlarning diqqat markazida bólgan. Ma'lumki õzbek tili turkiy tillar oilasiga mansubdir. Turkiy tildagi luğat sõzlarimizning boyishida tilshunos olim M. Koshg'ariyning hissasi kattadir. M. Koshg'ariy XI asrda turkiy sõzlarni arab tilida izohlab, õsha davrgacha xalqimiz yaratgan lisoniy boylikni bizga ulkan meros qilib qoldirgan. Bu an'ana keyingi davrlarda M. Zamaxshariyning " Muqaddimat ul-adab " , Muhammad Yoqub Chingiyning " Kelurnoma " ( XVII asr ), Mirzo Mehdiyning " Sangloh " ( XVIII asr ) hamda muallifi noma'lum bo'lgan " At tuhfat uz-zakiyati fil luğotit turkiya " ( VIII asr ), " Abushqa " ( XVI asr ) kabi asarlar turkiy luğatchililikning boyishidagi noyob durdonalarni yaratilishi bilan davom etib kelgan. Turkiy tillar luğatshunosligi boy tajribaga ega. Demak, luğatshunoslar õziga xos luğat luğat tuzish usullari, tamoyillari, sõzlarni sharhlash kabi uslublari jihati bilan ajralib turar ekan, ushbu luğatlarda tanlash mezonlari, sõzning semantik tarkibiga munosabati, sõzlarning ma'no 4 13 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qirralarini ochish kabi masalalar hozirgi zamon tilshunoslari uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyat kasb etadi. "Devonu luğotit turk " Mahmud Koshg'ariyning ( Turkiy sôzlar devoni ) ya'ni turkiy tillar haqidagi qomusiy asari sanaladi. Quyida turkiy xalqlar ajdodlarimiz õzlari yashab ôtgan turkiy tilda uy-rõzğor buyumlariga oid sõzlarni qanday nomlaganligini ko'rib õtamiz. mуmмa- sandiq (408- bet) коырчак(qabirchaq)- sandiq (460- bet) jygpyк-sandiq (52- bet) сашgір- savat (424- bet) сугäн- savat (383- bet) ýкäк- sandiq,tobut (107- bet) äшич- qozon (86-bet) эску,еуskiy- elak ğalvur (149- bet) ромча -chõmich (öğuzcha) (393- bet) кочка- yoğoch kosa (408- bet) Yuqorida keltirilgan soʻzlarimiz "Devonu lugʻoti turk " kitobining 1-2-3 tomlaridan olingan boʻlib,bu sōzlarning ayrimlari har uchala qismda turlicha yozilgan leksemlarni ham uchradik.Masalan:sandiq sōzi 1- tomda (Toshkent 1960- yil )mуmмa- sandiq (408- bet) ,3- tom qismida (Toshkent 1963- yil)esa jygpyк-sandiq (52- bet).Xuddi shunday boshqa bir sõzlarimizda ham сугäн- savat (383- bet),сашgір- savat (424- bet)kabilarni uchratishimiz mumkin. Muallifi nomaʼlum boʻlgan "At -tuhfat uz- zakiyatu fil luğotit - turk"(XVIII) turkiy luğatchiligiga oid asar boʻlib,biz bu asardan ham uy-roʻzgʻor buyumlariga oid leksemlarni kōrib ōrgandik hamda "Devoni lugʻotit - turk " dagi sōzlardan farq qiluvchi leksemlarga duch keldik. сіпіргі- supurgi ( 245- bet) сарак- õroq(turkmancha) 244- bet öcак- otashkurak (241- bet) тава- tova( 251- bet) тэмäн- juvalduz (256- bet) тулкук- mesh (264- bet) чомчі-chōmich (273- bet) шірак- chiroq (276- bet) косав- kosov (221- bet) кукавур - qumğon (224- bet) Aytib oʻtilganidek yuqorida keltirilgan soʻzlarni leksik tahlil qilish jarayonida " At- tuhfat uz- zakiyatu fil luğotit- turk" va "Devoni lugʻotit - turk " asarlaridagi uy-roʻzgʻor buyumlariga oid soʻzlar turkiy nomlanishi ōzaro farqli bôlgan jihatlarini kuzatdik. Masalan: "At- tuhfat" da шірак- chiroq (276- bet),M.K devonida esa jyна- chiroq,qandil 32- bet , кумган - obdasta, qumğon 412- bet,AT.da esa кукавур - qumğon 224- bet,AT.da тäкäнä - kir toğora 252- bet,devonda mэкнa - toğora 408- bet,AT. jiгна- nina 42- bet,devonda ypm- nina,igna teshigi 78- bet ,AT.чомчі- chõmich 273- bet,devonda ромча- chōmich õğuzcha 393- bet. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, turkiy tilimiz juda ham boy til , undagi sōzliklarning xazinasini yanada boyitish maqsadida hozirda tilshunoslimlarimiz õrganib borayotgan ōz ilmiy tadqiqot ishlari natijasida tilimizni kengroq va chuqurroq õrganib ,tahlil qilib, luğatchilik an' 4 14 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ analarini davom ettirmoqda.Luğatchiligimiz manbalarini köpaytirishda biz yoshlarning kelgusi avlod uchun buyuk merosimizga oz bôlsada õz hissamizni qõshayotganimizdan albatta mamnunmiz .