ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ, ФОНЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СЛОВ, ОТНОСЯЩИХСЯ К СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ, ВСТРЕЧАЮЩИХСЯ В ТЮРКСКИХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКАХ VII-XVIII ВВ.

Аннотация

In the article, the words used in the works of "Devoni lug'otit turk", "At-tuhfatuz zakiyyat fillugatit turkiya" belonging to the old Turkic era of Uzbek lexicography (XI-XV) and ancient Turkish written monuments of the VII-XIII centuries are related to farming, which are found in "Drevnetyursky slovar" Similar and different aspects of words in the above three works are compared and lexical-semantic and phonetic analysis is explained. Key words: "Devoni lug'otit turk", "At-tuhfatuz zakiyat fillugatit turkiya", "Drevnetyursky slovar", lexical-semantic, phonetic analysis. ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ, ФОНЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СЛОВ, ОТНОСЯЩИХСЯ К СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ, ВСТРЕЧАЮЩИХСЯ В ТЮРКСКИХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКАХ VII-XVIII ВВ. Аннотация. В статье использованы слова, использованные в произведениях «Девони лугъотит тюрк» и «Ат-тухфатуз закийят филлугатит туркия», относящихся к древнетюркскому периоду узбекской лексикографии (XI-XV) и древнетюркским письменным памятникам VII в. В «Древнетюрском словаре» разъясняется XIII век, сопоставляется и поясняется лексико-семантический и фонетический анализ слов, относящихся к сельскому хозяйству, в трех вышеуказанных произведениях. Ключевые слова: «Девони лугъотит турк», «Ат-тухфатуз закият филлугатит туркия», «Древнетюрский словарь», лексико-семантический, фонетический анализ. Tilshunosligimiz tarixida nafaqat tarixi, taraqqiyotida oʻzining sezilarli darajadagi oʻrniga ega manbalardan bir bu XI asrda yashab ijod qilgan Mahmud Koshgʻariyning "Devoni lugʻotit turk" asari hisoblanadi. Koshgʻariyning bu asari lugʻatchiligimizning nodir namunasi hisoblanadi. Unda 6,5mingdan ortiq turkiy soʻzlarning qaysi elatda qanday maʼno ifodalashi va u yana qanday nomlar bilan atalishi batafsil izohlangan. Lugʻatchilimizda muhim ahamiyatga ega yana bir asar "At -tuhfatuz zakkiyat fillugʻatit turkiya" boʻlib, bu asar XV asrda Misrda mamluk-qipchoq tilida 4 04 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ yozilgan, mulalifi aniq emas.Unda oʻzbek va forsiy tillarda unli tovushlar leksika va morfologiya doirasida tahlil qilinadi. Oʻtgan asrning 50-60-yillarida Turkiyshunos olim Aleksandr Borokov ishtirokida yaratilgan, VII-XIII asrlarga oid boʻlgan qadimgi turkiy asrlarga oid boʻlgan qadimgi turkiy yozma yodgorliklarda qoʻllanilgan 20000ga yaqin soʻz va iboralar izohlangan yana bir nodir asar "Drevnetyurskiy slovar" hisoblanadi. Yuqorida sanab oʻtilgan 3asarda uchraydigan dehqonchilikka oid soʻzlarning leksik tahliliga toʻxtalsak.Masalan: Tariq soʻzi "Devoni lugʻotit turk"asarida tarïğ(150-bet)-oʻsimlik maʼnosida kelgan.Undan tashqari bu soʻz don ekinlarining hammasiga umumiy ravishda qoʻllanuvchi nom hisoblangan va ašliq(150-bet)-bugʻdoy, eshin(44-bet)-dona,urugʻ, benäğ(155- bet)- dona, don kabi soʻzlar bilan sinonimlik hosil qilgan, "At -tuhfatuz zakiyyat fillugʻatit turkiya"da esa tari(55-bet) shaklida faqat tariq oʻsimligi maʼnosida kelgan, xuddi shunday "Drevnetyurskiy slovar"da ham tarïq(537-bet) soʻzi oʻsimlik maʼnosida keladi. Yuqoridagi keltirilgan soʻzlarni fonetik tahlil qilsak: tariq soʻzi "Devon"da tarïğ(67-bet), "Drevnetyurskiy slovar"da tarïq shaklida kelib, ikkalasining transkripsiyasida ham "i" unlisi choʻziq " ï " bilan ifodalanadi. "At-tuhfat"da tari(55-bet)koʻrinishida kelib va qisqa "i" bilan ifodalangan, 3manba 3 xil oʻqiladi. Shuningdek, oʻroq (dehqonchilikda ishlatiladigan asbob) soʻzi "Devon"da baštar(argʻucha 181-bet) hamda türpik(189-bet)shaklida, Drevnetyurskiy slovar"da ham baštar koʻrinishida uchraydi. Ekin soʻzi "Devon"da ekin(44-bet), "At- tuhfat"da ham ekin(64- bet) shaklida keltirilgan, bu soʻzlar leksik, semantik, fonetik jihatdan bir biridan farqlanmaydi, bir xil. Endi yanchdi(biror urugʻ,donni yanchmoq,tuymoq) feʼliga toʻxtaladigan boʻlsak: "Devon"da u uvruldi(93-bet) va unga sinonim ügüšdi(88-bet)kabi koʻrinishlarda keladi, "At- tuhfat"da esa janshidi(52-bet) unga sinonim tugti(29-bet) shaklida kelgan. Sepdi (biror urugʻni yerga sepmoq maʼnosida) feʼli "Devon"da ekitti(93-bet), va ekindi ( variantlari: ekinür, ekinmäk 93-bet) shaklida, "At -tuhfat"da säpti(62-bet) koʻrinishida berilgan. Yuqorida keltirilgan yanchdi va sepdi feʼllarining har ikki kitobda keltirilgan shakli ham semantik jihatdan bir maʼnoni anglatadi ular leksik jihatdan farq qiladi. Xulosa qilib aytganda, “Devonu lug‘otit turk”, “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” hamda “Drevnetyurskiy slovar" asarlarida yozuvchilar tomonidan yigʻilib lugʻat tarkibiga kiritilgan dehqonchilikka oid soʻzlarning tahlilini qilar ekanmiz ularning aksariyati Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida uchrashi, shuningdek, oʻsha soʻzlikning yana qaysi tilda qay shaklda kelishi va unga maʼnodosh va variantdosh bir necha soʻzlar keltirilishi kabi qimmatli maʼlumotlarga, muallifi noʼmalum boʻlgan “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” asarida hamda "Drevnetyurskiy slovar" asarlarida ham ushbu soʻzliklar keltirilgan lekin bu