ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ БОЛЕЗНЕЙ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В ДРЕВНЕТЮРКСКИХ СЛОВАРЯХ

Аннотация

Through this article, the names of diseases mentioned in ancient Turkish works and their meanings were determined by giving examples of words collected from these works. Key words: names of diseases, "At-tuhfat", "Devoni lug'oti-t-turk", "Muhokamat ul- lughatayn", Ibn Sina, medicine, medicine, vomiting, fever, insanity, flu, malaria . ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ БОЛЕЗНЕЙ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В ДРЕВНЕТЮРКСКИХ СЛОВАРЯХ Аннотация. Посредством данной статьи были определены названия болезней, упоминаемые в древнетюркских произведениях, и их значения путем приведения примеров слов, собранных из этих произведений. Ключевые слова: названия болезней, «Ат-тухфат», «Девони лугъоти-т-тюрк», «Мухокамат ул-лугхатайн», Ибн Сина, лекарство, лекарство, рвота, лихорадка, помешательство, грипп, малярия. Tibbiyot sohasi inson hayotining eng asosiy qismidir. Bu soha endigina paydo bo‘lib qolgan emas, balki, inson faoliyatining muhim bir sohasi sifatida bosha ko‘p sohalardan ilgari paydo bo‘lgan. Tibbiyot yana meditsina, tabobat kabi atamalar bilan ham ataladi. Meditsina so‘zining o‘zi lotinchadan olingan bo‘lib, “medicina” – vrachlik fani, dori-darmon degan ma‘nolarni anglatib, kishilar sog’ligini saqlash va mustahkamlash kasalliklarning oldini olish, davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmuyi degan tushunchani ifodalaydi. Meditsina sohasidagi terminlarning barchasi faqat shu soha vakillarigagina tanishdir. Tabobat ilmining butun dunyodagi buyuk siymosi, vatandoshimiz, o‘rta asr buyuk ensiklopedist olimi va mutafakkiri Abu ali Ibn Sinodir. Kasallik, betoblik, xastalik – organizmning tashqi yoki ichki muhitining zararli omillari ta’sir etganda ro‘y beradigan patologik jarayon. Bu nom, balki umuman tibbiyotga oid terminlar qadimgi turkiy asarlarda ham keltirilgan. Masalan, IX asrga tegishli bo‘lgan Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug ‘oti-t-turk” va muallifi noma‘lim bo‘lgan “At-tuhfatuz zakiyatu fil- lug‘atit turkiya”, Alisher Navoiyning “Muhokamat-ul lug’atayn” kabi asarlari misol bo‘la oladi. Demak, bundan anglashiladiki, tibbiyot va kasalliklarga oid nomlar tilshunosligimizning ham ancha avvallardan beri bir qismi bo‘lib kelgan. 3 98 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kasallik so‘zining o‘zining qadimgi turkiy asarlarda qanday nomlanganidan boshlasak, bu nom “Devoni lug ‘oti-t-turk” asarida bir necha so’zlar bilan atalib kelingan: ig – kasal (1-t.82-b), cӧгӓl – kasal (1-t.375-b), birikma tarzida ham kelgan: jaмaн iг – yomon kasallik (3-t. 36-b), мyн— kasal (3-t.154-b), туғa –kasal (3-t.244-b), kӭмлagi – kasallandi (3-t.315-b) kaмlaнgi – kasallandi (2-t.296-b) bo‘lsa, “At-tuhfat”da esa aгрїлї – kasallik (164-b), jiглӓндi—kasallandi kabi. Lug‘atlarda keltirilgan kasallik nomlarini statistik tahlil metodi asosida tahlil qilib ko‘radigan bo‘lsak, quyidagicha ko‘rsatgichlarni ko‘rishimiz mumkin: “Devoni lug ‘oti-t-turk” asarining 1-tomida 57 ta, 2-tomida 12 ta, 3-tomida esa 19 ta, jami esa 88 ta kasallik nomlari keltirib o‘tilgan ekan. “At-tuhfatuz zakiyatu fil-lug‘atit turkiya” asarida 38 ta. Navoiyning “Muhokamat- ul lug’atayn” kabi asarlarida esa 9 ta kasallik nomlari keltirilgan. Qiyosiy tahlil metodi bilan tahlil qilsak, yuqorida keltirilgan kasallik so‘zining hamma asarlarda va birgina "Devoni lug ‘oti-t-turk” asarida turlicha so‘zlar bilan atalgani misol bo‘la oladi, bunday so‘zlarimizdan yana kòrib o'tadigan bo'lsak: үяғүқ – tumov, shamollash (1-t.124- b), түмағү – tumov (1t.418b); qusiǵ – qusiq, qayt (1-t.357-b), Қycgї—qusdi(2-t.18-b); jaʜgї— qusdi (3-t.21-b), yқїgi—qusdi (3-t271-b); kэзik—bezgak, titrab turadigan isitma(1-t.372-b), бӭзгȁĸ—bezgak (2-t.334-b); jaбaқyлaқ—isitma, titrash(2-t.64-b), jilїттї—isitmaladi(1-t.367-b), "At-tuhfat"asarida esa tumov so'zi тамав—tumov (64-b) shaklida uchraydi. Kasalliklar ikki turga bo‘linadi: yuqumli kasalliklar va yuqumsiz kasalliklardir. Yuqumli kasalliklar bir odamdan ikkinchi odamga turli xil yo'llar bilan yuqadi, yuqumsiz esa, bir odamdan ikkinchi odamga o'tmaydi. Bunday kasalliklar biz ko'rib o'tayotgan ushu turkiy lug'atlarimizda ham keltirib o'tilgan. Misollar orqali ko'rib o'tsak: "Devoni lug ‘oti-t-turk” asaridagi yuqumli kasalliklar: учғүқ—tumov, shamollash(1-t.124-b), iciрсанgi—qizilcha toshdi(1-t.266-b), cöгäл kyozik—sariq kasalligi(1-t.372-b), қїзлaмyĸ—qizamiq va shunga o’xshash toshib chiqadigan toshmalar(1t.460-b), ĸӭрilgi—kishi esnadi, kerishdi(2-t.80-b); "At-tuhfat"da esa, bir шэ́шäк- chechak kasal (39-b), котурлï болдï- qo'tirlanmoq (42-b), тамав-tumov (64-b). Endi yuqumsiz kasalliklarni ko'rib o'tsak, "Devoni lug‘oti-t-turk" asarida:um—me’da buzuqligi(1-t.83-b), ӭʜӱr— ko’zga tushgan parda(1-t.86-b), yotilgan—otlarda bo’ladigan bez kasalligi (173); irlandi—dard tutdi(1-t.259-b), axsatti—oqsatdi(1-t.261-b), talғaʜ iq—tutqanoq kasalligi(1-t.411-b), тaʜyрgї— kishining burni qonashi(2-t.89-b), jaлgї—yallig’landi(3-t.71-b), jaʜgї—qusdi (3-t.73-b); "