ВЫРАЖЕНИЕ НЕКОНСТРУКТИВНЫХ ЕДИНИЦ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ХУДОЙБЕРДИ ТОХТАБОЕВА

Аннотация

The article analyzes the non-constructive units in the works of Khudoberdi Tokhtaboyev. Non-constructive units are also theoretically justified. Key words: non-constructive unit, introductory sentences, special stop, speaker's speech, subjective (adjunctive) relationship, subordinate relationship. ВЫРАЖЕНИЕ НЕКОНСТРУКТИВНЫХ ЕДИНИЦ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ХУДОЙБЕРДИ ТОХТАБОЕВА Аннотация. В статье анализируются неконструктивные единицы в произведениях Худоберди Тохтабоева. Теоретически обоснованы и неконструктивные единицы. Ключевые слова: неконструктивная единица, вводные предложения, специальная остановка, речь говорящего, субъектное (адъюнктивное) отношение, подчинительное отношение. Nokonstruktiv birliklar sifatida kirish soʻzlar, kiritmalar va undalmalardan foydalanishimiz mumkin. Aynan bularning nokonstruktiv deyilishining asosiy sababi bunday birliklar gap boʻlaklari bilan grammatik aloqaga ya’ni tobe hokimlik munosabatiga kirishmaydi. Kiritma gaplar asosan soʻzlovchining oʻzi bayon qilgan fikriga qoʻshimcha mulohazasini bildirgan gaplardir. Kiritma gap asosiy fikrni qoʻshimcha izohlash ,aniqlash, toʻldirish uchun ishlatiladi va oʻziga aloqador boʻlmagan gapdan maxsus toʻxtam bilan ajratiladi. Masalan, U bejirim tuflisi bilan yerni duk-duk bosib (bu duk-duklardan Qahramonning yuragi goʻyo mix qoqilayotganday zirqirab ketdi) mashina tomon yurdi. Soʻzlovchining oʻzi bayon qilgan fikriga munosabatini bildirgan soʻz kirish soʻz ,shunday soʻz birikmasi esa kirish birikma deb ataladi. Kirish soʻzlar va kirish birikmalar asosan modal soʻzlar bilan ifodalanib, turlicha qoʻshimcha ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, Albatta, oʻylagan barcha ezgu amallarimga erishaman. Undalma soʻzlovchining nutqi qaratilgan shaxs yoki predmet deb tasavvur qilingan hodisani bildiradigan soʻz yoki soʻz birikmasi. Undalma kirishlar yoki kiritmalar kabi gapni kengaytiradi ammo uning boʻlaklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi, yozuvda vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi. Undalma gap boshida ham, oʻrtasida ham va oxirida ham kelishi mumkin. Masalan, Uka bu ishlaring negadir menga yoqmayapti. Bu ishlaring negadir menga yoqmayapti, uka. Bu ishlaring, uka,negadir menga yoqmayapti. Undalmaning gapda oʻrni erkin boʻlishi bilan birga u oʻrniga 3 39 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qarab turli manolarni ifodalaydi. Agar undalma gap boshida kelsa tinglovchining diqqatini jalb etish, gap oʻrtasi va oxirida kelganda shunchaki subyektiv (qoʻshimcha) munosabat bildirish vazifasini bajaradi. Xudoyberdi Toʻxtaboyev asarlarida ham nokonstruktiv birliklar faol qoʻllangan: Avvalo, u zamon, makon, irq, din, jins tanlamaydi (“Mungli koʻzlar”. 3-b) Lekin, menda quntmi, iqtidormi, xotira quvvatimi bilmayman, xullas, nimadir yetishmasdi. (“Mungli koʻzlar”.) Zafarjon,shu yerdaman? (“Mungli koʻzlar”.) Demak, puling boʻlsa changalda shoʻrva deb dadajonim toʻgʻri aytarkan-da (“Mungli koʻzlar”.) Qiziq, nega endi ikkovlariga birdan tikilib qolishdi ekan? (“Mungli koʻzlar”.) Aka,dadamning ishxonasiga telefon qilaymi? (“Mungli koʻzlar”.) Ehtimol ,bizni chalgʻitish uchun boʻlayotgandir (“Mungli koʻzlar”.) Aftidan, pochchamning men bilan gaplashgisi yoʻq edi (“Mungli koʻzlar”. ) Oʻgʻilginam, dilbandim, nega meni buncha qiynaysan (“Mungli koʻzlar”. ) 10.Xayriyat, oyijonimning ishi oʻnglanib ketadiganga oʻxshaydi (“Mungli koʻzlar”.)