ВЛИЯНИЕ ФИТОТОКСИЧЕСКИХ И ТЕХНОГЕННЫХ ФАКТОРОВ ВНЕШНЕЙ СРЕДЫ НА ОРГАНИЗМ КРУПНЫХ И МЕЛКИХ РОГАТЫХ ЖИВОТНЫХ В УСЛОВИЯХ СУРХАНДАРЬИНСКОЙ И НАВОИЙСКОЙ ОБЛАСТЕЙ И МЕРЫ БОРЬБЫ С НИМ

Аннотация

This article talks about the effects of phytotoxic and man-made ecological factors on the organism of large and small horned animals in the conditions of Surkhandarya and Navoi regions and measures to combat it. Key words: Endemic factors. Phytotoxic factors. Herbs. Man-made environmental factors. Factory waste. Toxic substances in soil, water and nutrients. Fluorosis. Gastroenteritis. Shivers. Hypoxia. Methemoglobinemia. Antitoxic therapy. ВЛИЯНИЕ ФИТОТОКСИЧЕСКИХ И ТЕХНОГЕННЫХ ФАКТОРОВ ВНЕШНЕЙ СРЕДЫ НА ОРГАНИЗМ КРУПНЫХ И МЕЛКИХ РОГАТЫХ ЖИВОТНЫХ В УСЛОВИЯХ СУРХАНДАРЬИНСКОЙ И НАВОИЙСКОЙ ОБЛАСТЕЙ И МЕРЫ БОРЬБЫ С НИМ Аннотация. В статье рассмотрено влияние фитотоксических и техногенных факторов внешней среды на организм крупных и мелких рогатых животных в условиях Сурхандарьинской и Навоийской областей и меры борьбы с ним. Ключевые слова: Эндемические факторы. Фитотоксические факторы. Травы. Техногенные факторы окружающей среды. Промышленные отходы. Токсичные вещества в почве, воде и питательных веществах Флюороз. Гастроэнтерит. Дрожь. Гипоксия. Метгемоглобинемия. Антитоксическая терапия. Mavzuning dolzabligi. Respublikada chorvachilikni jadal rivojlantirishga qaratilgan agrar islohatlarning amalga oshirilishida, xususan O`zbekiston Respublikasi prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan ishlab chiqilgan 2022 yil 28 yanvardagi «2022-2026 yilrga mo`lgallangan yangi O`zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to`g`risida»gi PF-60-sonli farmoni 3 26 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ hamda 2020 yil 29 yanvardagi «Chorvachilik tarmog`ini davlat tomonidan qo`llab- quvvalashning qo`shimcha chora-tadbirlari to`g`risida»gi PQ -4576-sonli va 2022 yil 8 fevraldagi «Chorvachilikni yanada rivojlantirish va ozuqa bazsini mstahkamlash chora tadbirlari to`g`risida» gi PQ -121-sonli qarorlarida chorva mollarining bosh soni va mahsuldorlik ko`rsatkichlarini respublikamiz aholisining muntazam oshib borayotgan talablariga mos holda oshirib borishga qaratilgan bo`lib, bu borada chorva mollari, shu jumladan, sigirlar va qorakol sovliqlarning, yod tanqisligi, zaharli osimliklar va texnogen-ekologik omilardan zaharlanish hollarining yildan-yilga oshib borayotganligi asosiy tosiqlardan biri bo`lib qomoqda. Xorijiy hamda vatanimiz olimlari tomonidan qator yilar davomida olib borilgan tadqiqot natijalari shuni korsatdiki, zotli sigirlar va qorako`l sovliqarning endemic kasalliklari va zaharlanish kasallikari orasida ularning uchma o`tlar hamda texnogen-ekologik omillar bilan zaharlanishlari ustuvor ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bunday zaharanishlar respublikamizning texnogen hudud hisoblangan Surxondaryo viloyati hamda qo`ychilik yaylovlari hamda zavod va fabrikalar zich joylashgan hududlari (Navoiy, Tallimarjon, Muborak va h.zo) yoki ularning ta`siri ostidagi hududlari (surxondaryo viloyatining Uzun vz Sariosiyo umanlari) sharoitlarida parvarishlanyotgan chrva mollari, shu jumladan sigirlar va qorakol qo`ylar, orasida hu biisan, Navoiy viloyati sharoitlaridagi qorako`l qo`ylari organizmiga fititoksik va texnogen-eklogik omillarning a`sirinio`rganishga qaratilgan tadqiqotlar dolzarb tadqiqotlar hisoblanadi. Tadqiqotlar ob`ekti va uslublari. Tajribalar 2021-2023 yillar davomida U`zbekiston Respublikasining Navoiy viloyati sharoitlaridagi qo`ychilik xo`jalikari va Surxondaryo viloyatining Uzun va Sariosiyo tumanlarida olib borildi. Sigir va qorakol qo`ylar organizmiga yod tanqisligi,uchma o`tlar va texnogen omillarning salbiy ta`sirlari o`rganildi va ularga qarshi davoash-profilaktik tadbirlar bo`yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqotning natijalari va ularning tahlili. Tadqiqot natijalari shuni korsadiki, Navoiy viloyati yaylovlarida uchma o`tlar juda ko`p uchraydi va ularning bir-nechta turlari (uchma o't, temiratki o't, tugmabosh, o'rmalab o'suvchi ayiqtovon va boshqalar) mavjud bo`lib, ularning yashil paytidaligida iste'mol qilishi oqibatida paydo bo'ladigan kasallik bo'lib, zaharlanish asosan yaylovda kuzatiladi. Ayiqtovonlilar oilasiga mansub o'simliklar tarkibida o'tkir hid va achchiq ta'mga ega bo'lgan raninkulin alkaloidi mavjud bo'lib u qon oqsillari bilan birikib juda zaharlilik xususiyatiga ega bo'lgan protoanemoninga aylanadi. Zaharlanish qo'ylarda O'zbekistonda «uchma», Qirg'izistonda «chirrik» nomlari bilan ma'lum bo'lib, zaharlanish oqibatida hayvonlarning deyarli hammasi o'ladi. Raninkulin oshqozon oldi bo'limlari, me'da va ichak shilliq pardasini kuchli ta'sirlantirib, kataral-gemorragik yallig'lanishga sabab bo'ladi. Qonda proteanemonin shaklida markaziy asab tizimini shikastlaydi, qon tomirlarga toraytiruvchi ta'sir ko'rsatadi gemodinamikani izdan chiqaradi. Yurak ishi qiyinlashadi va buyraklar yallig'lanishga uchraydi. Protoanemonin sut bilan ham ajraladi va shu sababli sut emadigan yosh hayvonlarning ham zaharlanishi kuzatilishi mumkin. Zaharlanish belgilari kutilmaganda yaylovda paydo bo'ladi. Hayvonning harakat muvozanatinin