РЕПРЕЗЕНТАЦИЯ НЕКОНСТРУКТИВНЫХ ЕДИНИЦ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ХУДОЙБЕРДИ ТОХТАБОЕВА (ВВЕДЕНИЕ, ВВОД, ИМПУЛЬС)

Аннотация

In this article, comments about non-constructive fragments introduction, impulse, input are expressed and non-constructive fragments in Khudoyberdi Tokhtaboev's works are analyzed. Key words: non-constructive clauses, introduction, impulse, input. Nokonstruktiv bo’laklarga undalma, kirish so’z va kiritmalar kiradi. Undalma holdan keying mavqeda turuvchi gap kengaytiruvchisi. Undalma Pm tarkibida mayl va modallik bo’lishi tabiiy hol, chunki modallik konstruktiv bo’laklar tarkibida bo’lmasa ham, mazmunan saqlanadi. Undalma qo’llanganda u kengaytirgan so’z tushib qolishi ham mumkin. 1. Ey, sharqning bo’stoni, dilimga payvand! 2. Kel, ey Furqat, suxanni muxtasar qil. Undalma gapning barcha o’rinlarida kela oladi.[1,412] Gap kesimini shakllantiruvchi har qanday hukmda tahmin, gumon, ishonch, shubha, shart, istak, tilak, buyruq, zaruriyat, imkoniyat ustuvor shaklda ifodalangan bo’lsa, bunday birliklar kirish kengaytiruvchilari deyiladi. Kirishlar ham uslubiy xoslanish xususiyatiga ega. Shuning uchun so’zlovchi o’zi qo’llayotgan nutq uslubiga muvofiq keladiganini tanlab qo’yadi. [2,136] Kirish kengaytiruvchi so’z, birikma va gap ko’rinishida bo’lishi mumkin: 1. Farg’onada, balki balqarsan. (A.Oripov.) 2. Tabibning ta’biricha, shohning sog’ayishi uchun uch narsa zarur ekan. (Ert.) 3.Men sizga aytsam, bir kunda uch mahal shaharga qatnashning o’zi bo’lmaydi. (S.Nur.)[1,414] Kiritma gap (qurilma) ning o’rni doim qat’iy asosiy fikrdan keyin ifodalanadi. Kiritma qurilma gap holatida bo’lib, nutqda gapdan anglashilayotgan fikrga qo’shimcha tariqasidagi yangi 2 83 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ fikrni bayon etish vositasi. Kiritma kirish gapdan o’zining gaplik mohiyatiga to’la egaligi (kirish gap garchi shaklan gap tarzida bo’lsa-da, ko’proq kirish so’z tabiatiga ega bo’ladi), asosiy gap bilan mazmuniy bog’liqlikning o’ziga xosligi bilan ajralib turadi.[1,416] Xudoyberdi To’xtaboyevning “Besh bolali yigitcha” asarida ham nokonstruktiv bo’laklarni uchratishimiz mumkin: 1. Nega desangiz, chindan ham roppa-rosa beshta ukam bor. [3,6] 2. Aytgandek, sizga gapirib barmadim shekilli, bizning qishloqni Afandi qishloq deyishadi. [3,10] 3. –Yig’lama, qiz, yig’lama. [312] 4. Yaxshiyamki, esim yo’qligida seni tug’ib olgan ekanman. [3,19] 5. “Qara-ya, Murodxon, shu bugun tushumda ham ayon bo’luvdi. [3,20] 6. –Hoy Roziq, sen men bilan ko’p pachaklashaver-ma, bildingmi! [3,25] 7. Qani, Parpi buva, bir duo qiling, sekin qo’zg’alaylik endi. [3,26] 8. Senga qiyin bo’ladigan bo’ldi-da, o’g’lim! [3,28] 9. Endi, o’g’lim, sheriklar ham bir kun yozib berar, ikki kun yozib berar, oxiri zerikadi-da, to’g’rimi? [3,29] 10. Orif, bolam, sen aytgin necha pul deyishdi? [3,36] 11. Xayriyat, bugun kayfiyati joyidaga o’xshaydi. [3,39] Demak, kritma qurilmali gap mohiyatan qo’shma gapga o’xshaydi. Biroq grammatik aloqa va intonatsion o’ziga xoslik ularni farqlovchi belgi. Kirish kengaytiruvchilar nominativ birlik hisoblanadi va denotative ma’nosi ko’pincha ifodalanmaydi. Kiritma gap hech qachon yig’iq holatda bo’lmaydi. Agar kiritma bitta so’z bilan berilsa ajratilgan bo’lakka aylanib qoladi.