ПРАКТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКОГРАФИЯ

Аннотация

This article talks about the tasks and importance of lexicography in general, as well as the benefits of dictionaries to science and people. Didactic ability and history of dictionaries are taken into account. Key words: practical lexicography, lexicography, lexicography, theoretical lexicography, dictionary, lexicographer. ПРАКТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКОГРАФИЯ Аннотация. В данной статье говорится о задачах и значении практической лексикографии, а также о пользе словарей для науки и человека. Учитываются дидактические способности и история словарей. Ключевые слова: практическая лексикография, лексикография, лексикография, теоретическая лексикография, словарь, лексикограф. Barchamizga ma’lumki, tilshunoslikning leksikografiya bo’limi alohida e’tiborga molik. Sababi leksikografiya ya’ni lug’atchilik yaratgan asarlar shu jumladanlug’atlar barchamizga, yoshimiz, kasb-hunarimiz, qiziqishimizdan qat’i nazar hamisha kerakli kitoblar deb, bugungi kunda rivojlanib, kengayib borayotganligi fikrimning dalili bo’la oladi. Avvalambor leksikografiya bu lug’atlarni va lug’atshunoslikni o’rganuvchi hamda turli xalqlarning milliy boyligi, so’zlari va iboralarini o’rganuvchi fandir. Lug’atshunoslik, qanday lug’at bo’lishidan qatʼi nazar, izohli lug’atmi, imlo lug’atimi, fraziologik lug’atmi, tarjima lug’at bo’ladimi, har bir xalqning tarixi, madaniyati, ijtimoiy vaziyati haqda ma’lumot beradi. E’tibor qaratsak, har bir uyda ziyoli oila bo’ladimi yo oddiy dehqon iolasi bo’ladimi eng kamida bitta lug’at uchratamiz, masalan uy-ro’zg’or buyumlari lug’ati, ism manolari lug’ati hech bo’lmaganda tarjima lug’atlari. Lug’atshunoslik, lug’at tuzishishi uning mashaqqati anchayin ko’pligi, lug’at tuzuvchilarning qanchalik sabrli, sinchkov, zukko bo’lishlari kerakligini bilamiz. Buni professor M.E.Umarxo’jayev Berlin akademiyasida kuzatgan. Sultonbek Normatovning “Leksikografiya asoslari” o’quv - qo’llanmasida “Leksikografiya (lug’at tuzish nazariyasi va amaliyoti) eramizdan oldingi davrlarda paydo bo’lgan va boshlanishidanoq, ta’lim- tarbiya sohasi uchun xizmat qilgan ekan, yaratiladigan har bir lug’atning asosini didaktik tamoyil belgilaydi", deb aytgan. Yozuvchining fikridan kelib chiqib aytish mumkinki, ajdodlarimiz kelajak 2 61 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ning ta’lim-tarbiyasiga, ilmiga, madaniyatiga har sohada e’tibor berilishini, yoshlarimizning ma’naviyatida hamda tarbiyasida nafaqat badiiy asarlar balki, lug’atlarning ham o’ziga xos o’rni borligi namoyon boʻladi. Amaliy lug’atchilik nafaqat lug’atlar tuzadi, shu bilan birga bir qancha ijtimoiy muhim vazifalarni ham zimmasiga oladi. Bular esa ona tilimizni chuqur o’rganish va boshqa tillar bilar tanishish, imlo va izohli lug’atlar yordamida tilimizni me’yorlashtirish, ikki va ko’p tilli ya’ni tarjima lug’atlar orqali tillararo munosabatlarni yo’lga qo’yish. Tarjima lug’atlarni nazarda tutsak, chet tilida yangi o’rgangan so’zimizni lug’atdan izlab ko’rganimizda uning qanday talaffuz qilinishini, qanday o’rinlarda qo’llanilishini keltirib o’tiladi. Masalan, Miss honim turmushga chiqmagan qizlarga nisbatan, misis ham honim degani farqi misis turmushga chiqqan ayollarga nisbatan ishlatiladi. Bizda o’zbek mentalitetida bunday murojat turi yo’q. Bundan ham yuqoridagi fikrimizning guvohi bo’lishimiz mumkin. Amaliy leksikografiya yoʻnilgan soʻzlardan lugʻat tuzish. Bugungi kunda amaliy leksikografiya zamon talabi bilan elektronlashtirilyapti. Qadimgi davrda soʻzlar uyma-uy, qishloqma-qishloq yurib yigʻilgan va kitob holiga keltirilgan. Lugʻat uchun soʻz yigʻishda kartochkalardan va kartotekadan foydalaniladi. Kartoteka bu — yoʻnilgan soʻzlar. Bu kartochkalar (qogʻoz boʻlakchasi) ga soʻz va unga badiiy asarlardan misollar kiritiladi. Bunday kartoteykalar bugungi kunda kutubxona fondlarida saqlanmoqda. Avvalgi lugʻatlar kitob koʻrinishida boʻlsa bugungi kundagi lugʻatlar esa elektron shaklda. Yana aytib o’tish kerakki, Charles Brovn Amaliy leksikografiyaga quyidagicha izoh beradi: amaliy leksikografiya — bu to’g’ri lug’atlarni yartishdir. Ya’ni bu jihat nazariy leksikografiyadan olingan barcha narsalarni amalda qo’llaydi. Buning uchun u boshqa tilshunosliklardan, masalan, amaliy lingvistikadan foydalanadi. Bundan tashqari olim har bir leksikografga kerak bo’lgan ushbu maslahatni beradi. “Lug’atni tilni o’rgatish vositasi siftida tasavvur qiling, ammo ma’lum bir so’zga nisbatan baholi fikrlarni qo’shmang". Aytib o’tish joizki, yozuvchi lug’at tuzishda aniq faktlarga, ishonchli ma’lumotlarga tayaning hamda har bir so’zni shu xalqning ma’naviyatida, an’analaridan kelib chiqib tariflang unga individual yondoshib o’quvchini chalkashtirmang degan. Xulosa sifatida leksikografiya barchamiz uchun, millati, yashash manzili, tili, dinidan qat’i nazar eng muhim, zaruriy fan desak adashmagan bo’lamiz. Leksikografiyaning o’rganish obyekti so’zlarning ta rixan kelib chiqishi, ma’nosi imlosi va shaklini bilish eka