THE LINGUISTIC SYNTACTIC FORM OF THE SENTENCE AND ITS RESTORATION. COMPONENT PARTS OF A SIMPLE SENTENCE

Аннотация

In this article, based on theoretical data, a linguistic analysis of Khudoyberdi Tokhtaboev's work "Besh bolali yigitcha" is carried out. Key words: Linguistic syntactic pattern, WPm, clauses, two sides of Wpm, left and right sides, mode, proposition. ЯЗЫКОВО-СИНТАКСИЧЕСКАЯ ФОРМА ПРЕДЛОЖЕНИЯ И ЕЕ ВОССТАНОВЛЕНИЕ. СОСТАВНЫЕ ЧАСТИ ПРОСТОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ Аннотация. В данной статье на основе теоретических данных проводится лингвистический анализ произведения Худойберди Тохтабаева «Мальчик с пятью детьми». Ключевые слова: языковая синтаксическая модель, РПМ, фрагменты предложений, две стороны РПМ, т.е. левая и правая стороны, модус, пропозиция. Lisoniy sintaktik birlik so'z birikmasi va gap hosil qilish qolipidir. Lisoniy sathga tegishli bo'lganligi uchun ham ularni lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) deb ataymiz. Ra'no Sayfullayeva hamda Bahtiyor Mengliyevlarning fikricha "LSQ g'isht qolipiga o'xshaydi. Inson o'ngida ham so'zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so’z birikmasi shaklida keltirish, gap hosil qilish qolipi mavjud. Ular LSQ, model, konstruksiya, qurilma deb nomlansada, Aslida bir tushunchani ifodalaydi" deb hisoblaydilar. Biz gaplarning lisoniy sintaktik qolipi sifatida WPm ni olishimiz mumkin. WPm ning mazmuni: Gapning eng kichik atov birligi ekanligi. WPm ning 2 ta tomoni mavjud: Birinchi tomoni, ya'ni chap tomoni- uning formula ya'ni qolipi ekanligi bo'lsa; Ikkinchi tomoni ya'ni o’ng tomoni uning mazmun tomoni. Mazmun bu o'sha WPm ni gapning eng kichik atov birligi ekanligi. Biz bilamizki gapning eng kichik atov birligi kesimdir. Gapning lisoniy sintaktik qolipida shakl va mazmun munosabati mavjud. Shakl va mazmun munosabati - gapdagi kesim tarkibida shaxs-son hamda zamon qo’shimchalarining qo'llanishi. Shakl va mazmun munosabati shaxs son va zamon qo’shimchalarining noto'g'ri qo'llanishida buziladi. Substansial tilshunoslikda gapning asosiy belgilari mavjud: 1. Gap tugal ohangga ega bo'lishi kerak. Masalan: Men opamni yaxshi ko'raman, juda, juda ham yaxshi ko'raman. Hech ham xafa qilmasam, hech ham yig’latmasam deyman. (X.To’xtaboyev. Besh bolali yigitcha .5-bet) 2 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 2.Gap albatta grammatik shakllangan bo'lishi kerak. Masalan: Makkani qopga solib, pastga olib tushdim-da, eshakni to’qimlab, dalaga - opamning oldiga qarab chopib ketdim. (X.To’xtaboyev. Besh bolali yigitcha. 8-bet). Ushbu gapimizni egalik, kelishik, shaxs-son, zamon qo’shimchalari grammatik shaklni hosil qilib gapni grammatik shakllantirib kelmoqda. 3. Tugal fikr va sintaktik shaklga muvofiq tugallangan ohangga egaligi. Biz buni "Gaplar sintaktik shakl yasovchi qo’shimchalarni olib tugal fikr ifodalashi" deb tushunamiz. Masalan: Ayollar chopaymi-chopmaymi deb, darmonsiz ketmon urib, yer tekislashadi. Bu yerda tugal ohang mavjud. 4.Kommunikatsiya (aloqa) axborot berish vositasi ekanligi. Masalan: - Iye tentak nega yig’layapsan? - Ona! - Nima gap o’zi ? – Xafa bo’lmaysizmi ? - Nega xafa bo'lar ekanman! - Yig'lamayman, deb so’z bering! - Avval ayt-chi ! - Yo'q, avval so’z bering. - Ha, ana so’z berdim. - Otamni...- dedim-u, yana yig'lab yubordim, -urushga olib ketar ekan. ( X. To’xtaboyev. Besh bolali yigitcha. 13-bet) Biz gaplarni lisoniy sintaktik qolipga ajratayotganimizda modus va propozitsiya tushunchalariga ham duch kelamiz. Sintaktik birlik (so’z birikmasi va gap) da ifodalangan, borliq bo'lagi, voqelik, vaziyat sintaksisda propozitsiya deyiladi. propozitsiyani biz diktum deb ham ataymiz. Modus – gapning subyekt tomonidan ifodalangan mazmun tomoni. Quyida Xudoyberdi To’xtaboyevning Besh bolali yigitcha"asarida qo'llab o’tilgan modus hamda diktum birliklari mavjud. Masalan, Otamning oldiga, qirga jo’naydigan bo'ldim. Diktum- Otamning oldiga, Modus-qirga jo’naydigan bo'ldim; (13-bet) Opam marzaga, qalin tuproq ustiga o'tirib, huzur qilib esladi. Diktum-opam marzaga, qalin tuproq ustiga o'tirib; Diktum - huzur qilib esladi; (12-bet) Menga ko'zi tushgach, kulimsirab qo'ydi. Diktum - menga ko'zi tushgach; Modus- kulimsirab qo'ydi; (14-bet) Otam, men kelguncha o’tindan qiynalib qolmanglar deb, tuni bilan uxlamay bog'dagi katta o'rikni kesib, o’tin tayyorladi. Diktum - otam, men kelguncha o’tindan qiynalib qolmanglar deb; Modus- tuni bilan uxlamay, bog'dagi katta o'rikni kesib, o’tin tayyorladi; (15-bet) Kechqurun uyimizga erkak, ayollar to'planishdi, nega desangiz, o'sha kuni qishlog’imizdan yana 4 kishi armiyaga ketayotgan ekan. Diktum - kechqurun uyimizga erkak, ayollar toplanishdi; Modus- o'sha kuni qishlog’imizdan yana 4 kishi armiyaga ketayotgan ekan; (15-bet) Ruslarning yonida bo'lishga harakat qil, ulardan o'rganasan. Diktum - ruslarning yonida bo'lishga harakat qil; Modus - ulardan o’rgansan; (20-bet) Otam o’zi aslida kam gap odam, so'rasang javob beradi, bo’lmasa, haftalab ham jim yuraveradi. Diktum - otam aslida kam gap odam; Modus - haftalab ham jim yuraveradi. Aslida biz ushbu