ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ ХЛЕБА И ХЛЕБОБУЛОЧНЫХ ИЗДЕЛИЙ, ИСПОЛЬЗОВАННЫХ В НЕКОТОРЫХ ТЮРКСКИХ СЛОВАРЯХ XI-XIV ВВ.

Аннотация

In the article, the lexical-semantic analysis of the words related to bread and its types found in a number of works such as “Devonu lug'otit turk”, “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” and “Kelurnoma” from some old Turkish dictionaries, one of the bread products listed in the dictionaries - a number of issues with fundamental and partial differences, cooking methods are highlighted. Keywords: “Devonu lug'ot-t-turk”, “At-tuhfatuz zakiyyat fillughatit turkiya”, “Kelurnoma”, lexical-semantic analysis,radical and partial differences,cooking methods... ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ ХЛЕБА И ХЛЕБОБУЛОЧНЫХ ИЗДЕЛИЙ, ИСПОЛЬЗОВАННЫХ В НЕКОТОРЫХ ТЮРКСКИХ СЛОВАРЯХ XI-XIV ВВ. Аннотация. В статье представлен лексико-семантический анализ слов, относящихся к хлебу и его видам, встречающихся в ряде работ, таких как “Devonu lugotit Turk”, “at-tuhfatuz zakiyt fillugatit turkiya” и “Kelurnoma” из некоторых древнетюркских словарей, а также рассмотрен ряд вопросов, касающихся принципиальных и частичных различий между хлебобулочными изделиями, перечисленными в словарях, а также способов их выпечки. будет сделано. Ключевые слова: ”Devonu dikot-t-Turk“, ”at-tuhfatuz zakiya fiy dikatit turkiya“, ”kelurnoma", лексико-семантический анализ, принципиальная и частичная дифференциация, способы приготовления. Nonning tarixi bir necha ming yilliklarga borib taqaladi. Ilmiy izlanishlarga ko‘ra, birinchi non mahsulotlari taxminan 8 ming yil oldin paydo bo‘lgan. Birinchi xamirturushli non Misrda tayyorlangan. (9;internet maʼlumoti). Mahmud Qoshg'ariyning “Devoni lug'otit-turk” (“Turkiy so’zlar devoni”—turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071—72).(Bu asarda XI asrning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va G’arbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug’ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geografiyasi, metrologiyasi va astronomiyasiga oid 2 43 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirilgan). (keyingi oʻrinlarda MK) XIII-XIV asrlarda yaratilgan, muallifi bizga noma'lum bo'lgan “At-tuhfat uz-zakiyatu fil-lug'otit-turk”(“Turkiy til haqida noyob tuhfa”)(keyingi oʻrinlarda “At-tuhfat”) hamda XVII asrda yozilgan muallifi Muhammad Yoqub Chingiy boʻlgan turkiy-forsiy lugʻat “Kelurnoma” kabi asarlarda namunalar keltilganligi xususida bir qancha misollar bilan izohlangan. Ularning rivoj topganligi va har birining alohida nom bilan va pishirilish uslubining oʻziga xosligi bilan oʻsha davrdan oʻtib kelgan deyish mumkin.Shu bilan birga nonning qanchalik muqaddas neʼmatligi hamda har davr uchun eʼzozli, hamisha darsturxonda boʻladigan non haqida mualliflar ham alohida eʼtibor bilan toʻxtalib oʻtishgan. Shu mavzuga doir maqolada ularning tiplarga ajratilgani haqida mulohaza bor edi.Ushbu maqola ham birinchi maqolaning uzviy davomi boʻlib, ajratilgan turkumning 4-siga tegishlidir. 1. Mevalar; 2. Sabzavotlar; 3. Poliz ekinlari; 4. Non mahsulotlari; 5. Issiq taomlar va shu kabi turlarga boʻlib tahlil qilindi. “Devonu lug‘otit turk”, “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” hamda “Kelurnoma” asarlarida yozuvchilar tomonidan yigʻilib lugʻat tarkibiga kiritilgan non mahsulotlarining tahlili jarayonida ularning aksariyati Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida uchrashi, shuningdek, qay usulda va hatto qayerlarda tayyorlanishi kabi qimmatli maʼlumotlarga, muallifi noʼmalum boʻlgan “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” va “Kelurnoma” asarlarida bunday toʻliq taʼriflarning deyarli uchramasligiga guvoh boʻlamiz. Masalan, üspiri (успири) — issiq kulda pishirilib, yoqqa toʻgʻrab, ustiga shakar sepib yeyiladigan non (1;71-bet), kömäč (кўрмас) — koʻmoch. Oʻchoqdagi choʻqqa koʻmib pishiriladigan non (1;145-bet), Büskäč (бускач) — yuqa non (1;180-bet), Qaqurgʻan (қақурған) — xamirga moy quyib,qoʻshib tandirda va oʻchoqda pishirilgan non (1;204-bet), Quyma(қуйма) — bir turli yoʻli non. Uni šarbat bilan qorilgan xamirdan yupqa qilib kesiladi. Soʻng qozonda qaynayotgan yoqqa solib, toblab olinadi,keyin ustiga shakar sepib yeyiladi (1;383-bet) kabi leksemalarning qolgan ikki lugʻat yaʼni “At-tuhfatuz zakiyyat fillug'atit turkiya” hamda “Kelurnoma”larda uchramasligini kuzatilsa, lochira—yupqa nonning har uchala lugʻatda qoʻllangani, masalan, Käläsh — lochira(2;62-bet)" At-tuhfat"kelgan uning muqolibii sifatida "MK"da sinčü (синчу) — lochiradek, juda yupqa ham, qalin ham boʻlmagan bir turli non. (1;167-bet), čuqmïn(чуқмин) — lochiraga oʻxshash bir non. Uni qozonda suv bugʻi bilan pishiriladi, bu oson hazm boʻladigan non (1;177-bet) yoki qatlamaning lugʻatlarda aynanligi koʻrinadi. Xususan,"Kelurnoma"da u Katlama yogʻda qovurilgan (3;33a5. 92-bet)shaklida "MK"da esa qatma (қатма) qatma yugʻu — yogʻda pishiriladigan qat–qat non (qatlama) (1;173-bet) koʻrinishida berib oʻtilgan. Fikrlarga xulosa qilib shuni aytish oʻrinliki, yuqorida keltirilgan lugʻatlar tarkibida uchraydigan ayrim non va non mahsul