ОДНОЗНАЧНЫЕ И МНОГОЗНАЧНЫЕ СЛОВА

Аннотация

In this article, monosyllabic and ambiguous words are widely covered scientifically. Keywords: unambiguous and ambiguous, metafara, metanimya, synecdoche, assignment. ОДНОЗНАЧНЫЕ И МНОГОЗНАЧНЫЕ СЛОВА Аннотация. В данной статье широко освещаются однозначные и многозначные слова. Ключевые слова: однозначный и многозначный, метафара, метанимия, сенекдоха, дежурство. Har qaysi tilda sanoqli til bilishining turli xil birikuvida cheksiz tushuncha va fikrni ifodalashga harakat qilinadi. Ana shunday harakat tufayli tilda ilgari mavjud boʻlgan soʻzda yangi- yangi maʼno yuklanadi. Natijada bir maʼnoli va koʻp maʼnoli soʻz hosil boʻladi. Bir maʼnoli soʻzlar tilimizda kam sonni tashkil qiladi va ilmiy kasb-hunar doir atamalarni, shuningdek, yangi paydo boʻlgan soʻzlarni oʻz ichiga oladi. Gap ichida ham, gapdan tashqarida ham aynan bir maʼnoni ifoda etuvchi soʻzlar bir maʼnoli soʻzlar deyiladi. Masalan, kompost, marmar, morfologiya, taassurot, xulosa, gigiena, gʻoya, mimika, qolib, fonema va boshqalari. Soʻzlar baʼzan alohida holatda, nutqdan tashqarida bir xil maʼnoni, gap tarkibida boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda boshqa bir maʼno anglatishi mumkin. Masalan, pasaymoq soʻzi gapdan tashqarida olinganda yerga tomon yaqinlashmoq maʼnosini bildiradi. Gap tarkibida esa bilimi pasaydi, koʻrish sezgisi pasaydi kabi boshqa maʼnolarni bildiradi. Bir maʼnoli soʻz manosemantik soʻz ham deyiladi. Demak, nutqdan tashqarida bir maʼno, nutq tarkibida boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda yana boshqa maʼno ifodalovchi soʻzlar koʻp maʼnoli soʻzlar deyiladi. Koʻp maʼnolilik til taraqqiyoti davomida kelib chiqadi. Tildagi har qanday soʻz, avvalo biror narsa yoki hodisani atash tufayli paydo boʻladi, yaʼni bir maʼnonigina ifodalaydi. Keyinchalik esa shu soʻz taraqqiyoti maʼno tufayli koʻp maʼnoli soʻzlar aylanishi mumkin. Koʻp maʼnoli soʻzlarda 2 xil maʼno farqlanadi: 1. Oʻz ( bosh) maʼno. 2.Koʻchma( yasama) maʼno. Bosh maʼno soʻzning nutqdan tashqarida ifodalagan maʼnosi boʻlib, u boshqa maʼnolarning kelib chiqishiga asos boʻladi. Yasama maʼno bosh maʼnoning taraqqiyoti bilan yuzaga keladi. Masalan, ogʻiz soʻzning oʻz maʼnosi insonning tana aʼzosi,gʻorning ogʻzi,gapning oʻzi koʻchma maʼno. Soʻzning koʻchma maʼnosi gapdagi boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda aniqlashiladi. Koʻp maʼnoli soʻzlarning asosiy xususiyati shuki, soʻz qanchalik koʻp maʼnoli boʻlmasin, leksik maʼnolari oʻrtasida maʼlum munosabat bogʻlanish boʻladi. Nutq jarayonida ikki va undan ortiq maʼnoda qoʻllanuvchi soʻz polisemantik soʻz, koʻp maʼnolilik hodisasi esa polisemiya deyiladi. Koʻp maʼnoli soʻz qancha maʼnoni bildirmasin, baribir oʻsha predmet, hodisa, harakat orasida 2 37 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ aloqa umumiy belgi mavjud boʻlishi. Masalan, olma soʻzi koʻp maʼnoli boʻlib, 1) olma- ot soʻz turkumi, 2) olma - feʼl soʻz turkumi.Oʻt soʻzi 1) oʻt- maysa, 2) oʻt- olov, 3) oʻt- oʻtmoq feʼl soʻz turkumi. Uchmoq soʻzi: 1) uch- son soʻz turkumi, 2) uch- feʼl soʻz turkumi, 3) uch- toʻnini uchi. Davr oʻtishi bilan koʻp maʼnoni bildiruvchi soʻzning maʼnosi kamayishi mumkin. Masalan, ichkari soʻzi avval "biror narsa yoki binoning ichki qismi" ni ham "biror kishining xotin- qizi" maʼnosini ham bildirgan. Lekin hozir "bino yoki narsaning ichki qismini" bildiradi xolasi. Kiyik soʻzi ilgari barcha yovvoyi hayvonga nisbatan ishlatilgan boʻlsa, hozir faqat ohuni, pivo soʻzi avval ichimlikning har qanday turini bildirgan boʻlsa, hozir esa faqat bir turini ifodalaydi. Turdosh otning atoqli otgs koʻchishi ham maʼno torayishiga olib keladi: poʻlat-poʻlat, bolta- bolta, kumush- kumush, bahor- bahor kabi. Soʻz bir maʼnoni bildirar ekan, uning birinchi va keyinchalik anglatgan maʼnosini farqlash kerak. Koʻp maʼnoli soʻzlarda maʼno koʻchishi 5 taga boʻlinadi. 1. Metafora. 2. Metonimiya. 3. Sinekdoxa. 4. Vazifadoshlik. 5. Kinoya. Koʻchma maʼno hosil boʻlish usullari: Metafora soʻzi grekcha boʻlib, metaphora "koʻchirish", "koʻchirma" demakdir. Biror predmet belgi yoki harakatning boshqasiga tashqi oʻxshashligi asosida maʼno koʻchishi Metafora deyiladi. Bunda predmetning rangi, shakli, harakat- holat, xususiyati, oʻrini va paytga munosabati jihatidan oʻxshashligiga asoslanadi. Metafora koʻproq 1)odam tana aʼzosi nomiga (bosh, yuz, burun, ogʻiz, quloq, til, oyoq): yer yuzi, kitobning beti, shishaning ogʻzi. 2) kiyim qismiga (etak, yoqa) toʻnini etadi, daryoning yoqasi. 3) hayvon, hashorat yoki parrandaning tana aʼzosi( qanot,dum) futbolchilarimiz chap tomondan hujum uyushtirdi. Varrakning dumi. 4) kishilarga ism ham Metafora usulida boʻladi. Masalan, Charos, Oydin, Lochin, Feruza shu kabilarni. Metonimya (grekcha metanymia qayta nomlash)-nasra va hodilari oʻrtalarida makon hamda zamondagi oʻzaro aloqadorlik asosida biring nomi ikkinchisiga koʻchishidir. Masalan, Navoiyni qilmay oldim degani bu Navoiyning asarini olgani. Samovarda osh yedik bu yerda samovar yonida osh yegani. Salima kirib kel