ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЛОВ С ЗНАЧИМЫМ ЗНАЧЕНИЕМ И ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ВЫРАЖЕНИЙ В РАЗВИТИИ УСТНОЙ И ПИСЬМЕННОЙ РЕЧИ

Аннотация

The article offers recommendations for increasing the vocabulary by purposefully teaching younger schoolchildren phrases, visual expressions and other lexical means, the main thing is to make exercises and tasks for the formation of coherent speech, as well as ways to select text. Keywords: connective speech, figurative meanings of words, pictorial expression, phrase, exercise, task, lesson, vocabulary. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЛОВ С ЗНАЧИМЫМ ЗНАЧЕНИЕМ И ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ВЫРАЖЕНИЙ В РАЗВИТИИ УСТНОЙ И ПИСЬМЕННОЙ РЕЧИ Аннотация. В статье предлагаются рекомендации по созданию упражнений и заданий для учащихся начальных классов на увеличение словарного запаса за счет целенаправленного обучения словосочетаниям, образным выражениям и другим лексическим средствам, а главное, на формирование связной речи, а также рекомендации по выделению текста. Ключевые слова: связная речь, образные слова, образное выражение, словосочетание, упражнение, задание, упражнение, словарный запас. Бошланғич синф ўқитувчилари ўз ишларида янги усул ва методларни танлаб, уларнинг нутқ, ҳиссий ва интеллектуал ривожланиши учун бу дарсларни такомиллаштиришга, дидактик аҳамиятини оширишгаинтилади. Бунинг учун ўқитувчи машғулот давомида ўзбек халқ эртакларидан болаларга маълум бўлган фразеологик иборалардан фойдаланишганлиги сабабли, фразеологик бирикмаларга мурожаат қилиш фойдалидир: етти ўлчаб бир кес, санамай саккиз дема, ерга урмоқ, кўкка кўтармоқ ва бошқалар. Бу ибораларнинг ҳақиқий маъносини тўлиқ англаш учун уларни матн асосида ўргатиш лозим. Айрим фразеологик бурилишларнинг келиб чиқиши ҳақидаги маълумотлар ўқувчиларни бойитибгина қолмай, қизиқувчанликни юзага келтиради, кузатиш, нутқнинг ривожланишига ёрдам беради. Масалан, фразема қарғаларни - бепарво бўлиш, вақтни мақсадсиз ўтказиш, дангаса деб ҳисоблайди. Бепарво ўқувчи кўпинча деразадан ташқарига қарайди. Балки у, тўғри қилади. Шунинг учун синфда болаларга дарсда диққатли бўлиш қанчалик муҳимлигини тушунтириш керак. 1 16 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Нутқий фаолият билан боғлиқ тадқиқотларда келтирилишича: “Яхши ривожланган нутқ жамиятда кишининг актив фаолиятининг муҳим воситаларидан биридир, ўқувчи учун эса нутқ мактабда муваффақиятли таълим олиш воситасидир. Болани кичик ёшиданоқ равон гапиришга ўргатиш лозим. Ўқувчилар нутқини ўстириш учун ўқитувчилар ўқувчилар нутқнинг талаффузи, луғати, синтактик қурилиш ва боғланишли нутқини фаол ўзлаштиришга ёрдам берадиган метод ва усуллардан фойдаланишикерак бўлади”1. Нутқнинг ривожланишида мақол, матал, тасвирий ифода ва ибораларнинг аҳамияти катта. Мазкур лисоний воситалар фикрлашга ҳам ундайди. Мантиқий фикр юритиш орқали ўқувчиларга раҳм-шафқат сўрайман каби маъно ва фразеологик бирликларни рўёбга чиқариш лозим. Айрим фразеологик бирликларнинг келиб чиқиши ҳақидаги маълумотлар ўқувчилар билимини бойитибгина қолмай, қизиқувчанликни юзага келтиради, кузатишнинг ривожланишига ёрдам беради. Масалан, еттинчи бирикмаси “бахтли бўлиш, мамнун бўлиш”дир. Лекин нима учун осмонда ва еттинчи! Қадимги одамлар гумбаз етти соҳадан, сиртдан иборат деб ҳисоблашган ва еттинчиси жаннатдир. Демак, оғзи қулоғида “хурсанд, мамнун" маъносини англатади. Фразеологик иборалар баҳоловчи маънога эга, яъни улар инсоннинг ижобий ёки салбий характеристикасини ўз ичига олади. Кўпинча фразеологик бирликлар инсоннинг ички (руҳий) ҳолатини, унинг тажрибалари дунёсини ва бошқа одамлар билан муносабатларнинг табиатини аниқ акс эттиришга ёрдам беради. Меҳрибон, ҳалол инсон ҳақида қалб кенг, очиқкўнил дейишади. Матнлар таркибидаги айрим ифодаларнинг келиб чиқиши ҳақидаги маълумотлар болалар билимини бойитади, фақат ўқитувчи жавоб топа олиши керак. Фраземанинг этимологияси билан танишиш қаттиққўлликни тортиб олади, ўқувчилар қаттиққўлликни эритилган мисдан тортиб олинган юпқа металл ип, кўпроқ олтин ёки кумушдан эканлигини билиб оладилар.. Образли иборалар луғати боланинг тафаккур уфқларини кенгайтиради, чунки фразеологик бирликлар ҳаққоний ёки тарихий манба ҳисобланади. Буларнинг барчаси ўқувчиларни миллий маданият, тарих ва халқ анъаналари ҳақидаги фактлар билан таништиришга асос бўлади. Масалан, қовоғини уймоқ (хафа бўлиш) – "тушкун, ғамгин кайфиятда бўлиш”. Иборалардан фойдаланилган бундай дарслардан сўнг болаларда тил учун янги сўз ва ибораларни ўрганишга рағбат пайдо бўлади ва мустаҳкамланади. Тавсия этилган дарсдаги матн парчалари аниқ мақсадга эга – уларнинг сўз бойлигини ривожлантириш ва кенгайтириш. Миллий мактабнинг бошланғич синфларида нутқни ривожлантириш барча турдаги тарбиявий ишлар ва мавзуларнинг ажралмас қисми бўлган асосий вазифадир. Барча турдаги ишлар болаларнинг фаол иштирокида амалга оширилади. Ўқитувчи барча ўқувчиларнинг мулоқотга жалб этилишини таъминлаши, давлат тилини ўқитишда ўзбек тилида сўзлашишдан чўчимаслиги керак. Масалан, сифатларни ўрганишда машқларга доир ийёрланган вазифалари фойдали ва қизиқарли бўлиши лозим: отлар қуйидаги белгиларни билдирувчи