ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СПОСОБОВ СОЕДИНЕНИЯ ОДНОСЕМОННЫХ И МНОГОСЕМОНТНЫХ СЛОВ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ОТКИРА ГАШИМОВА НА ОСНОВЕ ЛЕКСИЧЕСКОЙ И СЕМАНТИЧЕСКОЙ ВАЛЕНТНОСТИ

Аннотация

In this article, the theory of valence in Uzbek linguistics and the method of its application in speech situations, its study into internal layers, and here, in the works of our well- known writer O'tkir Hoshimov, single-semal and multi-semal words combined on the basis of valence are discussed. Brief information on the representation of z is given. Key words: monosemous, multisemous, linguistics, lexeme, lexical, semantics, syntactic, valence. ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СПОСОБОВ СОЕДИНЕНИЯ ОДНОСЕМОННЫХ И МНОГОСЕМОНТНЫХ СЛОВ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ОТКИРА ГАШИМОВА НА ОСНОВЕ ЛЕКСИЧЕСКОЙ И СЕМАНТИЧЕСКОЙ ВАЛЕНТНОСТИ Аннотация. В данной статье теория валентности в узбекском языкознании и способ ее применения в контексте речи, ее изучение во внутренние пласты, а здесь, в произведениях нашего известного писателя О'ткира Хошимова, односеменные и многосеменные -семальные, объединенные по валентному признаку, даны краткие сведения о выражении слов. Ключевые слова: однозначность, многозначность, лингвистика, лексема, лексика, семантика, синтаксис, валентность. Tilshunoslikda valentlik nazariyasi o‘tgan asrning 40-yillarida kirib kelgan. Valentlik tushunchasi lisoniy birliklarning ma’no va mazmun hamda grammatik jihatdan birikish va biriktirish imkoniyatlarini ifodalaydi. Valentlik – ichki imkoniyat, sintaktik aloqa esa uning namoyon bo‘lishidir. Shuningdek, valentlik – til birligimiz, mohiyat, sabab va umumiylikka ega bo‘lsa, sintaktik aloqa – nutq birligi, aloqasi, natija hamda xususiylik imkoniyatidir. Masalan: “ezmoq” leksemasi ko‘p semali valentlik bo‘lib u o‘ziga ma’no va grammatik jihatdan bug‘doy hamda yurak leksemalarini o‘ziga torta olish imkoniyatiga ega ekanligini ko‘ramiz. Valentlik so‘z birikmalarida hokim va tobe so‘zlarning ishtirokida yuzaga chiqadi. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan 2 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “bug‘doyni ezmoq” so‘z birikmasida ham tobe va hokim munosabati yetakchi mavqega ega. “ezmoq” leksemasi tortuvchi mavqega ega bo‘lganligi uchun uning valentligi hokim valentlik, unga birikuvchi leksemaning valentligi esa tobe valentlik deb yuritiladi. Lisoniy birliklarda ham ma’no ham grammatika bo‘lishi kerak. Har bir so‘z birikmasi valentligida ikkisi bir-birini taqozo etib keladi. Shunga asoslanib, valentlik lug‘aviy hamda sintaktik kabi kichik guruhlarga bo‘linadi. Lug‘aviy valentlik – biriktiruvchi hokim qismdagi leksemaning ma’noviy jihatdan o‘ziga mos birikuvchi tobe leksemalarini tanlay olishidir. Masalan, “uchmoq” leksemasi “mushuk” leksemasini qabul qila olmaydi. “mushuk uchdi” so‘z birikmasida grammatik jihatdan noqislik bo‘lmasa-da, ammo ma’no va mazmun jihatdan talabga javob bermaydi. Chunki “uchmoq” faqatgina qushlarga xosdir va bu bir semali leksema hisoblanadi. Semantik valentlik – leksemalarning semantik bog‘lanishi bevosita so‘z turkumlari doirasida mantiqan hamda grammatik jihatdan bog‘lanishni yuzaga chiqaradi. Shundan kelib chiqadiki, muayyan so‘zning o‘z so‘z turkum doirasidagi yoki boshqa so‘z turkumlariga aloqador leksemalar bilan birikishi uning semantik imkoniyatiga ko‘ra sodir bo‘lsa, birikuvchi va biriktiruvchi so‘zlarning o‘zaro munosabati kelib chiqadi. Masalan: qizil olma, qora ruchka, tez yurmoq, beshta bola. Bundan kelib chiqadiki, sintaktik munosabat asosida semantik munosabat yotadi. Shunday qilib, so‘zning semantik valentligi nutqda so‘zlarning kommunikativ birliklarni hosil qilinishida paydo bo‘lmaydi, balki u so‘zda, uning ichki substansiyasida azaldan mavjud bo‘lib yuzaga chiqishga tayyor turgan zaxira maydonida bo‘ladi. Tilshunosligimizda leksemalar bir semali hamda birdan ortiq semali (ko‘p semali) leksemalarga bo‘linadi. Leksema faqatgina bir ma’noni ifodalasa u bir semali leksema deyiladi (quyosh, daraxt, qalam) Agarda leksema ko‘p semali bo‘lsa bitta so ‘z ikki gapda ikki yoki undan ko‘proq tushunchani ifodalashi mumkin. Masalan: “qoyil” so‘zi doirasida ko‘rib chiqamiz. (Qoyil dars, qoyil ayol) bu yerda “qoyil” leksemasi “ajoyib , zo‘r, tasanno” ma’nolarida kelsa, unga “bo‘lmoq, qolmoq” fe’llarini qo ‘shib qo ‘shma fe’l yasab yangicha bir ma’no hosil qilish qobiliyatiga ega. (Do‘stimning ishiga qoyil qoldim). O‘zbek adabiyotining yirik namoyondasi, barchamiz uchun sevimli bo‘lgan, o‘zining sermahsul asarlari bilan qalbimizdan joy olgan, taniqli yozuvchimiz O‘tkir Hoshimov o‘z asarlarida kitobxonda emotsion ruhni kuchaytirish hamda baddiy ta’sirchanlikni yuzaga chiqarish uchun bir semali va ko‘p semali so‘zlardan atroflicha foydalangan. Xususan, uning “Daftar hoshiyasida bitiklar” asaridagi bir semali va ko‘p semali so‘zlarning birikish jarayonnini lingvistik tahlil metodiga asoslanib ko‘rib chiqdik. “Har kim o‘z aravasini o‘zi tortsa” sarlavhasi bilan boshlanuvchi mikromatnda “Etikdo‘zni sartarosh qilsangiz, odamning boshiga mix qoqadi” (43-bet) gapida “qoqmoq” leksemasi ko‘p semali ( boshiga mix qoqmoq – ko‘chma ma’no, gilam qoqmoq – o‘z ma’nosida ). “Dastxat” n