ИСТОРИКО-ПРАВОВЫЕ АСПЕКТЫ СОЗДАНИЯ ИНСТИТУТОВ

Аннотация

In this article, the author analyzed the history of the creation of institutions in the ancient Roman state and their activities from a scientific and theoretical point of view. He also explained that the main goal and objectives of the institutions is to help the poor and low-income segments of the population, unite them in a family and support them. Key words: institution, maintenance institutions, funeral colleges, charitable institutions, public institution, private institution, legal entity. Муассасалар бундан икки ярим минг йил аввал қадимги Рим давлатида вужудга келган. Улар ўзининг вужудга келиш вақтидан бошлаб деярли беш аср ўтгунга қадар жудаям секинлик билан ривожланиб борган. Рим ҳуқуқига оид манбаларда юридик шахс мақомига эга бўлган кўпгина ҳайрия муассасалар ҳақида таъкидланади. Бундай муассасаларга черковлар, касалхоналар, мактаблар, мехрибонлик уйлари, ҳарбийлар учун маҳсус касалхоналар каби ташкилотлар кирар эди1. Милоддан аввалги II асрга келиб Рим императорларининг хайрихоҳлиги натижасида муассасаларнинг сони ва турлари кўпайиб борди. Қадимги Римда ҳайрия муассасалари орасида етим қолган болалар ва жудаям қашшоқ ҳаёт кечирувчи оилалардаги фарзандларни ўз бағрига олган ва уларга ҳар томонлама ёрдам кўрсатган “alimenta” деб аталган муассасалар мавжуд бўлган. Aлимент муассасалари м.а. I 1 Топилдиев В.Р. Рим ҳуқуқи. –Тошкент.: 2013. Янги аср авлоди., 263 б. 1 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ асрда Рим императори Нерва (м.а. 33 йил) ҳукмронлиги даврида вужудга келган. Бу муассасалар кейинчалик шахсан императорлар томонидан вужудга келтирила бошланган. Улар императорларнинг буйруғи билан шаҳарнинг мансабдор шахслари томонидан моддий жиҳатдан таъминлаб турилган. Бу жараёнда шахсан квестор (консулнинг судлов ва молиявий ишлар бўйича ёрдамчиси) ҳам қатнашган. Алимент муассасалари фақатгина инсонпарварлик мақсадида фаолият юритиб, кўрсатилган ёрдамларнинг барчаси беғараз ҳисобланган. Алиментдан нафақат етим болалар ва оғир шароитдаги оилаларнинг фарзандлари, балки вояга етган бўлса-да, сиёсий жараёнларда қатнаша олмайдиган болалар ҳам, етим қолган ва ёлғиз қизлар ҳам фойдаланганлар. Жумладан, 82-161 йилларда Римда етим қолган қизлар учун алоҳида стипендиялар (stipendium) ажратилар эди. Алимент муассасаларининг кўпайишида ва ривожланишида Плиний, Антонин Пий, Септимий Север (222-235й.) каби императорларнинг фаолияти катта роль ўйнаган. Бу муассасаларнинг ҳуқуқий мақоми ҳақида шуни айтиш мумкинки, улар фуқаролик хуқуқий муносабатларда юридик шахс сифатида қатнаша оладиган, аниқ бир ҳайрия мақсадларида фаолият олиб борадиган ва ўзининг жамғармасига эга бўлган ташкилотлар эди. Қадимги Римда вужудга келган муассасаларнинг яна бири тури бу дафн маросимларини ўтказувчи коллегиялар (collegia tenuiorum, collegia funeraticia) бўлиб, улар милодий I асрнинг иккинчи ярмида ташкил топган. Бундай муассасаларнинг вужудга келишига эҳтиёж шунда эдики, қадимги римликлар ўз таналарининг нафақат тириклик пайтидаги ҳолатига, балки унинг вафот этганларидан кейин қандай аҳволда бўлиши ҳақида ҳам қайғурганлар. Яьни, I-IV асрларга оид манбаларда кўрсатилишича, ўша даврдаги жамиятнинг бой одамлари шаҳар ташқарисидан ўзлари ва ўз яқинлари учун оилавий мозор учун ерлар сотиб олганлар. Бундан фарқли равишда аҳолининг қашшоқ қатлами бундай имкониятга эга бўлмаганлар ва дафн маросимини ўтказувчи коллегия – (collegia teniorium) га аъзо бўлганлар. Бу коллегиянинг аъзолари ҳар ойда унинг ҳисобига маълум миқдорда пул ўтказиб туришлари натижасида ўзлари учун дафн этиладиган жой сотиб олиш ҳуқуқига эга бўлганлар. Лекин, улар ўзларига тегишли ерга эга бўлганларидан кейин ҳам коллегия билан бўлган алоқаларини узиб қўймаганлар. Сollegia teniorium ўзининг аъзоларига ер ажратиб бериш билан бирга улар вафот этганларидан сўнг тегишли диний расм-русумларнинг ўтказилишини ҳам таъминлаган. Шундай экан, бу коллегияга, асосан, жамиятнинг қуйи қатламига мансуб шахслар, озод қилинган шахслар (libertini), ўз хўжайинининг руҳсати билан қуллар ва шу каби шахслар аъзо бўлганлар (tenuis – лотинча “камбағал” деган маънони билдиради). Мазкур ташкилотнинг характерли жиҳати шунда эдики, улар ҳам жамоат муассасаларига ҳамда муассасага хос ҳусусиятларга эга эди. Унинг жамоат ташкилотига хос ҳусусиятини қуйидагиларда кўриш мумкин: биринчидан, (collegia teniorium) нинг асосида жамоат ташкилотчилиги ётарди; иккинчидан, унинг аъзолари ҳуқуқ ва мажбуриятларда тенг бўлганлар ва уни бошқарганлар, умумий келишув асосида унинг фаолиятини тўхтатиб қўйиш ҳуқуқига ҳам эга бўлганлар; 1 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ учинчидан, collegia teniorium нинг олдига қўйилган мақсад ва вазифалар унинг фаол аъзоларининг шахсий хоҳиш-истаги орқали амалга оширилган2. Шу билан бирга collegia teniorium кўпгина Рим ҳуқуқига оид адабиётларда ҳайрия муассасаси сифатида талқин қилинади3. Чу