РОЛЬ И МЕСТО МАТЕМАТИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ В ОБУЧЕНИИ СТУДЕНТОВ РЕШЕНИЮ ОПТИМИЗАЦИОННЫХ ЗАДАЧ

Аннотация

The article reveals the place and role of the use of mathematical models in the development of students' level of economic thinking, preparation of economic specialties. Descriptive, comparative methods and analyzes are presented to solve optimization problems. Key words: mathematical modeling, intuitive and symbolic modeling, economic- mathematical modeling, simulation, universality, adequacy, accuracy, profitability. Matematikani o‘qitishning asosiy maqsadlariga eng oddiy real hodisalarning matematik modellarini qurish, berilgan modellar bo‘yicha hodisalarni tekshirish, modellarning qo‘llanilish ko‘nikmalarini shakllantirish kiradi. Bu maqsadni amalga oshirish vositalaridan biri matematik modellashtirish usulini yaxshi tushunishdir. Matematik modellashtirish iborasi tor ma’noda real fizik, kimyoviy, texnologik, biologik, iqtisodiy va boshqa jarayonlarning tenglamalari va tengsizliklari ko‘rinishidagi tavsifni anglatadi. Turli jarayonlarni tahlil qilish va sintez qilishda matematik usullardan foydalanish uchun bu jarayonlarni matematika tilida tasvirlay bilish, ya’ni tenglamalar va tengsizliklar sistemasi ko‘rinishida tasvirlay bilish zarur. Modelni qurishda bunday fikrlash jarayonlari sintez, taqqoslash, tasniflash, umumlashtirish orqali tahlil qilinadi, bu ushbu sohalarning rivojlanishiga yordam beradi. Matematik modelni tuzish, topshiriqni matematika tiliga tarjima qilish talabalarni kelajakdagi kasbiy faoliyatida real jarayon va hodisalarni modellashtirishga tayyorlaydi. Matematik modellashtirish iqtisodiy va ilmiy faoliyat sohasida alohida o‘rin tutadi. 5 92 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ MDH mamlakatlaridagi yaqinda oʻzgargan ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat kelajak, madaniyat va taʼlim sohalarida sezilarli oʻzgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Ma’lumki, har bir shaxsning muvaffaqiyati, jamiyat farovonligi va ta’lim darajasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim tizimining rivojlanishi jamiyat taraqqiyotining omillaridan biridir. Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida ko‘plab faoliyat turlarini takomillashtirish rasmiylashtirish bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, uning asosiy jihatlaridan biri hodisa va ob’yektlarni modellashtirish hisoblanadi. Modellashtirish usulini qo‘llash matematik algoritmlarning universalligini ko‘rsatishga imkon beradi, tabiatan har xil bo‘lgan jarayonlarni tavsiflash imkonini beradi. Matematikani o`rganish jarayonida modellashtirish bilan bog`liq tushunchalardan foydalanish o`quvchilarda matematik usullarning o`rni va dunyoning matematik hodisalarini aks ettirish tabiati haqida tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Deyarli har qanday faoliyat jarayonida odam har doim ham to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan qarorlar qabul qilishi kerak. Bu holatda xatoning qiymati to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu qarorlarning ko‘lamiga bog‘liq. Iqtisodiyot sohasida qaror qabul qilishdagi xatolarning oqibatlari odatda juda katta bo‘lib, bunday xatolarning oldini olish uchun iqtisodiy va matematik modellashtirish qo‘llaniladi. Aniqlanishicha, ko‘pchilik talabalar iqtisodiy hodisa va jarayonlarning matematik modellarini yaratishni bilmaydilar. Natijada bozor iqtisodiyoti sharoitida kasb-hunar ta’limiga qo‘yilayotgan yangi talablar bilan bo‘lajak iqtisodchilarni tayyorlashda an’anaviy yondashuvlarning ustunligi, shuningdek, samarali kasb-hunar ta’limi vositasi sifatidagi matematik modellarning imkoniyatlari va ularning yetarli emasligi o‘rtasida qarama-qarshiliklar mavjud. Tadqiqot usullari Ushbu maqolada tavsifiy, qiyosiy usullar va tahlillardan foydalanilgan. Yuqorida aytilganlarning barchasi matematik modellarni kasbiy ta’lim vositasi sifatida, shu jumladan iqtisodiyot yo‘nalishi talabalari uchun foydalanishning dolzarbligini ko‘rsatadi. Iqtisodiy mutaxassislik talabalarini amaliy, xususan, optimallashtirish masalalarini matematik modellar yordamida yechishga o‘rgatish usullarini ishlab chiqish zarur. Shunday qilib, agar oliy o‘quv yurtlarining iqtisodiyot yo‘nalishi talabalariga matematikani o‘qitish jarayonida optimallashtirish masalalarini yechishda matematik modellashtirishdan tizimli ravishda foydalanilsa, bu bilim va ko‘nikmalarning shakllanish darajasining ijobiy dinamikasini ta’minlaydi, shuningdek, ularning iqtisodiy bilim darajasini oshiradi. Iqtisodchilar uchun kasbiy fikrlash qobiliyati iqtisodiy fikrlash deb ataladi [1]. Ilmiy-metodik adabiyotlar tahlili amaliy masalalarni yechish matematika o‘qitishning iqtisodiyot yo‘nalishiga ijobiy ta’sir etishini ko‘rsatdi. Shuning uchun darsda bunday vazifalardan foydalanish iqtisodiy tafakkurni rivojlantirishda o‘ziga xos tarkibiy qism qiladi [2]. Matematika kursining deyarli har qanday mavzusi matematik modelni qurish bilan tugaydi. Har qanday formula, grafik, jadval, diagramma natijasini olish, talabalar faqat modellashtirish bilan shug‘ullanadilar. Kasbiy mazmundagi vazifalardan samarali foydalanish iqtisodiy savodxonlikni oshirishga yordam beradi. Iq