Традиции Ахмада Яссави в творчестве Юнуса Эмро

Аннотация

В статье на основе сравнительного анализа творчества двух поэтов до- казывается, что Юнус Эмро продолжил творческие традиции Ходжи Ахмада Яссави в тюркской поэзии. Произведения двух великих поэтов сопоставляются по трем направле- ниям: 1) художественная интерпретация эзотерического смысла; 2) традиция и ориги- нальность в создании художественного образа; 3) язык художественного произведения и способ выражения. Сравнительный анализ приводит к таким выводам: во-первых, Юнус Эмро был великим поэтом-эзотериком, во-вторых, он продолжил традиции Хазрата Ход- жи Ахмада Яссави в художественном творчестве, в-третьих, внес большой вклад в разви- тие литературно-эстетического мышления тюркских народов. Ключевые слова: стихотворение, мудрость, эзотерическое значение, поэтический об- раз, художественная интерпретация, язык художественного произведения, способ выра- жения, творческая традиция, преемственность, сравнительный анализ. Annotation. In the article, based on a comparative analysis of the works of two poets, it is proved that Yunus Emro continued the creative traditions of Khoja Ahmad Yassawi in Turkic poetry. The works of two great poets are compared in three directions: 1) artistic interpretation of the esoteric meaning; 2) tradition and originality in the creation of an artistic image; 3) the language of the work of art and the way of expression. Comparative analysis leads to the following conclusions: firstly, Yunus Emro was a great esoteric poet, secondly, he continued the traditions of Hazrat Khoja Ahmad Yassawi in artistic creativity, and thirdly, he made a great contribution to the development of the literary and aesthetic thinking of the Turkic peoples. Keywords: poem, wisdom, esoteric meaning, poetic image, artistic interpretation, language of a work of art, mode of expression, creative tradition, continuity, comparative analysis. 18 2022-yil, 1-son (5) Adabiy meros. Ilmiy jurnal Tarixi va taqdiri, tili, dini va dili bir bo‘lgan o‘zbek va turk xalqlarining adabiyoti ham mushtarak ildizlarga ega ekani ayon. Ikki qardosh xalq adabiy aloqalari ko‘p asrlik taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgani, jahon adabiyoti xazinasiga ko‘plab buyuk shoiru adib- larni yetishtirib bergani ham ma’lum. XIII asrda yashab ijod etgan ulug‘ turk mutasavvif shoiri Yunus Emro ana shunday jahoniy e’tirofga sazovor mutafakkir ekani isbot talab qilmaydi. Shoir- ning irfoniy mazmun va go‘zal badiiyat uyg‘unligida yaratilgan nodir she’rlari, masnaviy yo‘lida bitilgan “Risolatu-n-nus’hiyya” nomli falsafiy-didaktik asari bizgacha yetib kelgan. Bu asarlar - inson va uning kamoloti, e’tiqod va ma’rifat, Haq va haqiqat mavzulari betakror badiiy talqin etil gani bilan bugungacha ahamiyatini saqlab kelayotir. Yunus Emro nazmiy asarlarini tahlil etish natijalari ularda “Turkiston mulkining shayxu- l-mashoyixi” (hazrat Alisher Navoiy ta’rifi – N.J.) Xoja Ahmad Yassaviy an’analari munosib davom ettirilganidan dalolat beradi. Ulug‘ shoirning O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev so‘zboshisi bilan, atoqli olim va shoir Mirzo Kenjabek tarjimasi asosida nashr etilgan - “O‘lmas ko‘ngul” saylanma she’rlar to‘plamidagi she’rlari ham ushbu fikrni tasdiqlaydi. Dav - latimiz rahbari mazkur nashrga yozilgan so‘zboshida mana bunday ahamiyatli fikrlarni aytgan lar: “...hazrat Yassaviy izdoshlarining, jumladan, Yunus Emroning turkiy xalqlar ma’naviyatiga ko‘rsatgan hayotbaxsh ta’sirini o‘rganish borasida olimlarimiz oldida jiddiy vazifalar turibdi va - biz bu yo‘lda faol hamkorlik qilishimiz zarur” [1.4]. Darhaqiqat, Ahmad Yassaviy “Devoni hik mat”idagi she’rlarni Yunus Emro nazmiy asarlari bilan qiyosiy o‘rganish, an’ana va yangilik, izdoshlik va badiiy takomil nuqtayi nazaridan ilmiy baholash turkiy xalqlar adabiyotshunosligi oldida turgan dolzarb ilmiy muammolardandir. Ilmiy izlanishlar bu ikki buyuk shoir ijodini quyidagi masalalar kesimida qiyosiy o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi: 1. Irfoniy mazmunning badiiy talqini. 2. Badiiy obraz yaratishdagi an’ana va o‘ziga xoslik. 3. Badiiy asar tili va ifoda usuli. - Ushbu masalalar tahlili, birinchidan, Yunus Emroning ulug‘ bir irfon shoiri ekani, ikkinchi - dan, badiiy ijodda hazrat Xoja Ahmad Yassaviy an’analarini munosib davom ettirgani, uchinchi dan, turkiy xalqlar adabiy-estetik tafakkuri yuksalishiga katta hissa qo‘shgani haqidagi to‘xtamga olib keladi. Irfoniy mazmunning badiiy talqini. Yunus Emro – tasavvuf shoiri. Tasavvuf ta’limotining o‘zagini tashkil etuvchi shariat, tariqat, ma’rifat va haqiqat tushunchalari talqini shoir she’riyati- da asosiy o‘rinni egallaydi. Bu borada Xoja Ahmad Yassaviy va Yunus Emro hikmatlari o‘zaro - uyg‘un bo‘lishi barobarida bir-birini takrorlamaydi. Masalan, Xoja Ahmad Yassaviy hikmatlari dan birida mana bunday yozadi: Shariatning maqomotin bilgan oshiq Tariqatning maqomini bilar, do‘stlar. Tariqatning ishlarini ado qilib, Haqiqatning daryosig‘a kirar, do‘stlar. Ayni mavzu Yunus Emro she’riyatida quyidagicha talqin etilgani kuzatiladi: Avval eshik – shariat,